Roland Philipps
Ksi¹¿eczka niniejsza jest jednym z tych bardzo nielicznych podrêczników skautowych, które wraz z dzie³ami samego Baden-Powella obieg³y w t³umaczeniach prawie ca³y œwiat. Wskazówki w niej zawarte realizowane s¹ wszêdzie, gdzie tylko krzewi siê idea skautingu. A o wartoœci ksi¹¿eczki œwiadczy tak¿e fakt, ¿e nie straci³a ona nic na œwie¿oœci i znaczeniu, choæ od napisania jej up³ynê³o ju¿ lat trzydzieœci kilka*.
 Autor „Systemu zastêpowego”, Roland E. Philipps urodzi³ siê w Londynie w r. 1890, w zamo¿nej rodzinie angielskiej. Pierwsze lata jego m³odoœci nie odbiega³y od przeciêtnoœci. Ukoñczy³ szko³y, potem studia prawnicze w Oxfordzie i otrzyma³ posadê w przedsiêbiorstwie ¿eglugowym w Liverpool (jako m³odszy syn nie dziedziczy³ maj¹tku ojca).	
W czasie pobytu w Liverpool dopiero po raz pierwszy zetkn¹³ siê z m³odym jeszcze ruchem skautowym i zosta³ dru¿ynowym. Poznawszy lepiej ideê skautow¹, przej¹³ siê ni¹ do g³êbi i wnet rozpocz¹³ dzia³alnoœæ instruktorsk¹ na wielk¹ skalê.
Przeniós³ siê on w tym czasie do Londynu i zg³osi³ siê do pracy na odcinku najtrudniejszym, w os³awionych wschodnich dzielnicach Londynu, rojowisku nêdzy i zbrodni. Powierzono mu prowadzenie hufca. Aby poznaæ œrodowisko, Roland – wychowany w dobrobycie – zamieszka³ tu i próbowa³ przez pewien czas ¿yæ jak tamtejsi mieszkañcy, za 5 szylingów tygodniowo.
Nied³ugo potem widzimy go ju¿ na stanowisku komendanta chor¹gwi i hufcowego jednoczeœnie. Prócz tego ma szereg funkcji w G³ównej Kwaterze i wytycza nowe drogi dla m³odego jeszcze ruchu, opracowuj¹c w³aœnie „System zastêpowy”. 
Przyszed³ do nas jako m³odzik, a okaza³ siê si³aczem – pisz¹ o nim jego towarzysze pracy. A gdzie indziej: On odkry³ zastêpowego....
W tej wytê¿onej pracy zab³ys³y w ca³ej pe³ni ogromne wartoœci Jego charakteru i Jego wielka ideowoœæ. Skauting pojmowa³ przede wszystkim jako d¹¿enie do idea³u Prawa: 
Skaut to nie ch³opiec w wielkim kapeluszu i krótkich spodenkach, umiej¹cy gotowaæ, banda¿owaæ i orientowaæ siê w terenie. To ch³opiec, który choæ biednie ubrany i niedoœwiadczony  jeszcze w puszczañstwie, stara siê co si³ byæ pos³usznym prawu skautowemu – pisze w pewnym artykule. Gdzie indziej, w liœcie do Baden-Powella: Zawsze by³em zdania, ¿e dzia³alnoœæ instruktora skautowego sk³ada siê z dwóch czêœci: pierwsza to praca z ch³opcami i dla nich. Druga – to nieprzerwana ani na chwilê praca nad sob¹, by naprawdê byæ wzorem dla swoich skautów.
S³u¿ba skautowa by³a w jego pojêciu nieod³¹czna od s³u¿by bo¿ej. Wspinaj¹c siê na wysok¹ górê pomagamy sobie lin¹; skauci, pn¹c siê do najwy¿szych idea³ów, nie mog¹ obejœæ siê bez pomocy Bo¿ej. Ch³opcy rozumiej¹ to... Bóg nas nigdy nie zawiedzie... A naszym zadaniem jako instruktorów jest poprowadziæ ich t¹ drog¹.
Jak zgodnie mówi¹ o nim wszyscy wspó³czeœni, Roland wciela³ swe idea³y w pe³ni w ¿ycie. Jego pracowitoœæ, rzetelnoœæ i ofiarnoœæ by³y niemal przys³owiowe. Nie zna³ te¿ kompromisów w ¿yciu ani w³asnym, ani skautów. Gdy pewna dru¿yna zachowa³a siê po przegranych zawodach nie wed³ug zasad Prawa, do 24 godzin przesta³a istnieæ, „bo w ogóle nie by³a skautow¹ dru¿yn¹”...
W przededniu wojny w 1914 r. Roland Philipps wykonuje swój wielki dobry uczynek. Za oszczêdnoœci kupuje w najbiedniejszej dzielnicy Londynu dom, przeznaczaj¹c go na stanicê dla tamtejszych skautów. Istnieje ona do dziœ jako „dom Rolanda”. A gdy wybuch³a wojna, staje jeden z pierwszych w szeregach. Wnet zobaczymy go na krwawym froncie Flandrii w walce z Niemcami. Bierze udzia³ w niejednej bitwie, zdobywa odznaczenia, odnosi rany, wreszcie w lipcu 1916 koñczy swe krótkie, piêkne ¿ycie w czasie ataku na pozycje niemieckie na czele swej kompanii.

							Jerzy Kreiner
							     harcmistrz 

Przedmowa 
lorda Baden-Powella
Roland Philipps napisa³ raz do mnie z frontu, donosz¹c o za¿artej bitwie, w której bra³ czynny udzia³ i nawiasowo wspomnia³, i¿ zosta³ trzykrotnie raniony. Te trzy rany przypomina³y mu trzy punkty Przyrzeczenia.
Po kilku dniach przyjecha³ na krótko do domu, by podleczyæ swe rany. Nie chcia³ jednak pójœæ do szpitala, obawiaj¹c siê, ¿e zatrzymaj¹ go na d³u¿ej i spóŸni siê na nastêpn¹ bitwê. Wtedy to, obcuj¹c z nim, wyraŸniej ni¿ kiedykolwiek wyczu³em charakterystyczne Jego cechy:
–	¿e przejêcie siê duchem harców by³o g³ównym Ÿród³em jego olbrzymiej energii i zapa³u, czyni¹c go fanatykiem idea³ów skautowych,
–	osobiste doœwiadczenie i wyrobienie w technice harców wysunê³o Go jako ¿ywy przyk³ad do naœladowania dla innych skautów,
–	bratersk¹ ¿yczliwoœci¹, z jak¹ odnosi³ siê do ka¿dego ch³opca bez wzglêdu na jego pochodzenie, porywa³ za sob¹ zarówno masy, jak i jednostki.
Te trzy cechy sprawi³y, ¿e by³ On ¿ywym uosobieniem trzech zasad zawartych w Przyrzeczeniu skautowym, a mianowicie: idei s³u¿by Bo¿ej, osobistego pos³uszeñstwa Prawu skautowemu i braterskiej, spo³ecznej s³u¿bie bliŸnim.
Nic dziwnego wiêc, ¿e trzy ksi¹¿eczki, napisane przez Niego dla skautów przed bohatersk¹ œmierci¹ na froncie, opiera³y siê g³ównie o trzy skautowe wytyczne. By³y to:
–	„Prawo skautowe”, którego idea jest istot¹ harców,
–	„Próba II stopnia”, bêd¹ca pierwszym krokiem ka¿dego skauta na drodze do wcielenia ducha skautowego w ¿ycie,
–	„System zastêpowy”, gdzie jednostka, jako cz³onek pewnego zespo³u, wykonuje obowi¹zki skautowe ku po¿ytkowi ogó³u.
Roland Philipps odszed³ od nas na Wieczn¹ Wartê w m³odzieñczym wieku. Ale jego osobowoœæ i przyk³ad wp³ynê³y ju¿ na wielu z nas, na ludzi dojrza³ych i na ch³opców, i wpoi³y wszystkim tê prawdê, ¿e duch harców jest podstawowym motorem powodzenia pracy skautowej.
Na szczêœcie wiele myœli przela³ On na papier.
Ksi¹¿eczka ta, tak trafnie w jego w³asnych s³owach wyra¿aj¹ca wy³uszczone powy¿ej trzy g³ówne zasady, jest najlepszym pomnikiem, jaki mo¿na by³o wznieœæ w naszym Zwi¹zku ku jego pamiêci. Przez ni¹ bêdzie On ¿y³ w naszych sercach i przemawia³ do nas. A choæ cia³o Rolanda Philippsa odesz³o od nas, duch jego nadal pomagaæ nam bêdzie w pracy i d¹¿eniu wzwy¿. 

Robert Baden-Powell

Chcia³bym podziêkowaæ ca³ej rzeszy instruktorów i dru¿ynowych za przyjazne przyjêcie tej ksi¹¿eczki, za liczne listy nades³ane mi z uznaniem przez tych, którzy zrozumieli, ¿e wartoœæ praktyczna systemu zastêpowego przewy¿sza znacznie jego wartoœæ teoretyczn¹. 
Z jeszcze wiêksz¹ przyjemnoœci¹ dowiedzia³em siê, ¿e ksi¹¿eczka by³a naprawdê pomoc¹ nie tylko dla dru¿ynowych, ale tak¿e dla wielu zastêpowych. 
Pewien dru¿ynowy napisa³ mi: Na radzie dru¿yny co tydzieñ czytamy rozdzia³ z „Systemu zastêpowego”, a nastêpnie wywi¹zuje siê dyskusja, w której bior¹ udzia³ zastêpowi i podzastêpowi.
Mam nadziejê, ¿e w najbli¿szych miesi¹cach bêdê móg³ udzieliæ zastêpowym bezpoœrednio jeszcze wiêcej wskazówek, pisz¹c do nich listy na ³amach „The Scout”. Listy te bêd¹ potem wydane w formie ksi¹¿ki podobnej do niniejszej1.

R.E.P. 

Grudzieñ 1915

Chcia³bym zawsze jak najgorêcej zaleciæ system zastêpowy, to znaczy prowadzenie pracy w ma³ych, na sta³e zorganizowanych gromadkach ch³opców, z których ka¿da pozostawa³aby pod odpowiedzialn¹ komend¹ ch³opca-przywódcy. Zastosowanie tego systemu jest bardzo wa¿nym czynnikiem powodzenia.
Te s³owa znaleŸæ mo¿na w skierowanej do instruktorów „Przedmowie” na pocz¹tku pierwszego wydania „Scouting for Boys”, wydania, które ujrza³o œwiat³o dzienne w roku 1908.
Od tego czasu byliœmy œwiadkami ró¿nych wydarzeñ, a wœród nich najbardziej uderza fakt, ¿e „Scouting for Boys” doczeka³ siê a¿ tylu wydañ.
Otwieramy ostatnie wydanie i znajdujemy te s³owa: Skauci ruszaj¹ zwykle na harce parami, a czasem samotnie, je¿eli wyruszaj¹ w wiêkszej liczbie, mówimy o nich jako o zastêpie.
Tej podstawowej myœli, wyra¿onej w przytoczonych dwu cytatach, musimy niew¹tpliwie przypisywaæ lwi¹ czêœæ powodzenia, jakie osi¹gnêli w swej pracy dru¿ynowi w ró¿nych stronach naszego kraju2.
Nastêpne strony ksi¹¿eczki podaj¹ w sposób szkicowy i praktyczny wskazówki dotycz¹ce najbardziej potrzebnych i podstawowych metod, przy pomocy których mo¿na zorganizowaæ pracê na zasadach systemu zastêpowego w ka¿dej dru¿ynie i w ka¿dym hufcu. I na samym pocz¹tku musimy podkreœliæ, ¿e system zastêpowy nie jest jedn¹ z wielu metod organizowania pracy skautowej, lecz ¿e jest on jedyn¹ metod¹.
System zastêpowy mo¿na zastosowaæ i wyzyskaæ w mniejszym lub wiêkszym stopniu; lecz istota rzeczy polega na pracy w ma³ych, na sta³e zorganizowanych gromadkach ch³opców, z których ka¿da pozostaje pod odpowiedzialn¹ komend¹ ch³opca-przywódcy, a takie w³aœnie grupki, powsta³e samorzutnie, nale¿y organizowaæ jako zastêpy skautowe.

Mamy wiêc zastêp z³o¿ony z szeœciu, siedmiu lub oœmiu ch³opców. Poniewa¿ ma on byæ jednostk¹ w pracy, w zabawie, w organizacji dru¿yny, w obozie i przy spe³nianiu dobrych uczynków, wiêc trzeba koniecznie postawiæ na jego czele odpowiednio uzdolnionego skauta. S³owa „odpowiednio uzdolniony” nie znacz¹, ¿e musi on nadawaæ siê do prowadzenia zastêpu. Zalety kwalifikuj¹ce na dowódcê s¹ czêœciowo wrodzone, czêœciowo nabyte. Wrodzonych nie nale¿y lekcewa¿yæ, gdy¿ ch³opiec bêd¹cy sk¹din¹d nawet wcale wybitn¹ jednostk¹, mo¿e jednak liczyæ na dobre wyniki w pracy zastêpowego, tylko je¿eli jest mu dane choæ trochê tej osobliwej iskry Bo¿ej, tego osobistego uroku, dziêki któremu ch³opcy podporz¹dkowuj¹ siê pewnym kolegom zarówno w pracy, jak i w zabawie. Za to zalety nabywane mo¿na bardzo szybko rozwin¹æ drog¹ zwyk³ych æwiczeñ wed³ug zasad systemu zastêpowego.
Mianuj¹c ch³opca zastêpowym, pamiêtajmy, ¿eby nie by³ on zbyt m³ody. Nie znaczy to, ¿e ch³opiec dwunastoletni nie mo¿e byæ zastêpowym równie dobrym, jak ch³opiec szesnasto- lub osiemnastoletni, ale miejmy na uwadze, ¿e poza niezwykle rzadkimi wyj¹tkami, ch³opiec nie jest w stanie dowodziæ ch³opcami starszymi od siebie. M³odzi ch³opcy s³uchaj¹ starszego nawet wtedy, gdy jest kompletnie g³upi. Starsi ch³opcy nie s³uchaj¹ m³odszego, nawet gdy jest bardzo m¹dry. Miêœnie s¹ w tym wieku czynnikiem o wiele bardziej przekonywuj¹cym ni¿ g³owa. Ch³opcy szanuj¹ bicepsy, a mózgami interesuj¹ siê ma³o.
Ale je¿eli nawet za³o¿ymy, ¿e przysz³y zastêpowy odznacza siê wszystkimi wrodzonymi zaletami i ¿e zarazem jest on w stanie w krótkim czasie przyswoiæ sobie umiejêtnoœci dostêpne dziêki w³asnej pracy – to jednak prowadzenie zastêpu jest zadaniem tak wa¿nym, ¿e niepodobna ¿¹daæ od ¿adnego ch³opca, by podo³a³ mu sam. Dlatego dodajmy mu do pomocy podzastêpowego.
Podzastêpowy to ch³opiec wybrany przez zastêpowego na pomocnika i zastêpcê, który móg³by poprowadziæ zastêp w razie nieobecnoœci samego zastêpowego. Organizacja zastêpu bêdzie sprawna tylko wtedy, gdy wspó³praca zastêpowego i podzastêpowego bêdzie bardzo œcis³a. Dlatego dru¿ynowy, mianuj¹c podzastêpowego bez uprzedniego porozumienia siê z zastêpowym, pope³nia zaraz na wstêpie b³¹d, którego nie da siê ju¿ potem zwykle naprawiæ.
Oczywiœcie, dru¿ynowy musi omówiæ z zastêpowym, kogo upatrzy³ na podzastêpowego. Je¿eli jednak nie uda mu siê przekonaæ zastêpowego o s³usznoœci swego wyboru, to nie powinien wyzyskiwaæ przewagi swego stanowiska i mianowaæ podzastêpowego wbrew ¿yczeniu zastêpowego. Baden-Powell by³ zdania, ¿e wybór podzastêpowego nale¿y z³o¿yæ ca³kowicie w rêce zastêpowego i pozwoliæ mu pope³niaæ b³êdy na w³asn¹ odpowiedzialnoœæ.

Czêsto s³yszy siê takie s³owa dru¿ynowego: Mianowa³em zastêpowych wed³ug wskazówek Baden-Powella, ale w praktyce muszê ca³¹ robotê w dru¿ynie prowadziæ sam. Odpowiemy na to, ¿e g³ównym zadaniem dru¿ynowego skautowego jest postaraæ siê o to, aby jego zastêpowi potrafili prowadziæ swoje zastêpy.
Mówi siê, ¿e wiedza jest potêg¹, a sprawdza siê to szczególniej, gdy idzie o ch³opców. Mól ksi¹¿kowy nie cieszy siê specjalnym powa¿aniem, raczej wrêcz przeciwnie; ale ch³opak, który o ró¿nych rzeczach i sprawach ¿ycia codziennego wie wiêcej ni¿ jego koledzy, ma ju¿ choæby z tego tytu³u znaczn¹ przewagê. O ile mo¿na, mianujcie takiego ch³opca zastêpowym. A je¿eli takiego ch³opca nie macie pod rêk¹, to mo¿ecie go wyszkoliæ. Prosty sposób szkolenia polega na u³atwieniu zastêpowym i podzastêpowym zdobywania wiedzy o ró¿nych rzeczach. Wiedzê zaœ posi¹œæ mo¿na w jeden sposób: przez doœwiadczenie. Doœwiadczenie zaœ zdobywa siê albo osobiœcie, albo od innych, albo wrêcz czerpie siê je z ksi¹¿ek.
Bardzo dobre us³ugi oddaje ma³a biblioteczka, z³o¿ona z ksi¹¿ek o treœci technicznej, przeznaczona do wy³¹cznego u¿ytku zastêpowych i podzastêpowych. Wystarczy, je¿eli ca³a biblioteczka sk³adaæ siê bêdzie z jakiegoœ tuzina ksi¹¿ek. Na tuzin ten sk³adaæ siê bêd¹ dwa lub trzy egzemplarze „Skautingu dla ch³opców” lub innego podrêcznika obejmuj¹cego ca³oœæ techniki skautowej, regulaminy prób oraz podrêczniki samarytanki, pionierki, obozownictwa, sygnalizacji, terenoznawstwa itp. Przydadz¹ siê te¿ ksi¹¿eczki o prowadzeniu zastêpu3.
Ksi¹¿ki tej biblioteczki nie s³u¿¹ do ozdoby i nigdy nie wolno dopuœciæ, by okry³y siê czcigodnym py³em. Gdy kurz pokryje ksi¹¿ki, ten sam los spotka równie¿ i umys³y zastêpowych.
Skauci powinni czytywaæ „The Scout” lub inne czasopismo harcerskie. Nale¿y te¿ prenumerowaæ „The Scouter” i przyzwyczaiæ zastêpowych do czytania go.
Niezale¿nie od biblioteczki zastêpowi i podzastêpowi powinni mieæ przywilej stawiania dru¿ynowemu pytañ wszelkiego rodzaju. Trzeba im specjalnie w tym celu u³atwiæ widywanie siê z dru¿ynowym, czy to u niego w domu, czy na osobnych zebraniach odbywaj¹cych siê raz na tydzieñ w izbie dru¿yny. Mo¿na je po³¹czyæ z rad¹ dru¿yny. Dru¿ynowy nie musi byæ chodz¹c¹ encyklopedi¹, ale te¿ nie wolno mu byæ zarozumia³ym, powinien mieæ dobr¹ wolê pofatygowania siê do innych ludzi po pouczenie w sprawach, na których sam siê nie zna. 
Baden-Powell powiedzia³, ¿e praca dru¿ynowego nad ch³opcami ma polegaæ nie tyle na uczeniu ich, ile raczej na pobudzaniu ich do tego, by uczyli siê sami.
S³ysza³em, ¿e pewien, doskona³y zreszt¹ zastêpowy zapomnia³ niedawno, jak siê wi¹¿e wêze³ tkacki, ale nie odwa¿y³ siê zwróciæ z zapytaniem do dru¿ynowego z obawy przed wyœmianiem. Byæ mo¿e, ¿e z tym zastêpowym coœ nie by³o w porz¹dku, ale na pewno by³o coœ nie w porz¹dku tak¿e z dru¿ynowym. Podzastêpowi powinni z regu³y mieæ te same u³atwienia w szkoleniu siê, co zastêpowi. Podzastêpowy jest w pierwszym rzêdzie pomocnikiem zastêpowego, a w drugim najczêœciej równie¿ przysz³ym zastêpowym.
Trzeba pamiêtaæ, aby zastêpowi i podzastêpowi nie ograniczali siê do czytania o harcach przy zielonym stoliku, lecz w równej mierze tak¿e æwiczyli siê w nich. Mo¿na z nich tworzyæ specjalne zastêpy zastêpowych, prowadzone osobiœcie przez dru¿ynowych4 (nale¿y wówczas u¿ywaæ totemów, takich jak np. Szary Wilk, aby wykluczyæ tytu³ „dru¿ynowy”). 
Taki zastêp mo¿e przygotowaæ siê do próby æwika lub harcerza orlego, specjalizowaæ siê w obozownictwie, puszczañstwie i innych æwiczeniach terenowych. Dziêki temu zastêpowi bêd¹ potem lepiej przygotowani do prowadzenia w³asnych zastêpów. Ponadto niech na stanowisko zastêpowego zapatruje siê zarówno on sam, jak i jego dru¿ynowy jako na szko³ê przygotowuj¹c¹ do objêcia w przysz³oœci obowi¹zków dru¿ynowego.

Kiedy zastêpowy dowodzi swoim zastêpem? OdpowiedŸ jest prosta – zawsze. On kieruje grami jako kapitan zespo³u (a zespo³em takim, gdzie tylko siê da, powinien byæ w³aœnie zastêp). On przoduje w pracy, dogl¹da wszystkich szczegó³ów, prowadzi, o ile mo¿noœci, gawêdy i æwiczenia na zbiórkach. On cieszy siê najwiêksz¹ powag¹ jako zaszczycony prawem udzia³u w radzie dru¿yny, jako przewodnicz¹cy rady zastêpu i organizator udzia³u zastêpu w zawodach miêdzymiastowych. 
Powagê jego mo¿na jeszcze w znacznym stopniu podkreœliæ, wyposa¿aj¹c go w formularze raportowe zastêpu5 dostarczane obecnie przez G³ówn¹ Kwaterê. 
Zastêpowy podpisuje taki raport co tydzieñ, melduj¹c, czy ch³opcy jego byli obecni na zbiórkach, czy odbyli wskazane na formularzach æwiczenia. Zastêpowy powinien te¿ dopilnowaæ, by skauci jego stosowali siê do zasad higieny osobistej i gotowoœci do s³u¿by spo³ecznej, tak obszernie wy³o¿onych w „Scouting for Boys” 6.
Niezale¿nie od tego wszystkiego otwieraj¹ siê przed zastêpowym jeszcze ró¿ne inne drogi do podniesienia swego autorytetu. Jedna z nich to zawarcie znajomoœci z rodzicami wszystkich cz³onków zastêpu, zapoznanie siê z warunkami pracy zawodowej ch³opców, z ich projektami i osobistymi stosunkami. Dalej mo¿e on wzmocniæ sw¹ powagê, rzucaj¹c ciekawe dodatkowe pomys³y, które bracia skauci wykonuj¹ z zapa³em. Np. zastêpowy „Lwów” w Londynie mo¿e zaprowadziæ swój zastêp do ogrodu zoologicznego, aby nauczyli siê wszyscy zawo³ania zastêpu, a jakiœ zastêpowy ze wsi móg³by np. zwo³aæ zastêp pewnego popo³udnia, celem oczyszczenia zatkanej rury czy œcieku, który spowodowa³ zalanie szosy wod¹7. Z po¿ytkiem dla zastêpu przeczyta zastêpowy ch³opcom co tydzieñ wyj¹tki z tygodnika „The Scout”.

Zastêpowemu i podzastêpowemu mo¿na u³atwiæ utrzymanie swego autorytetu wobec zastêpu, nadaj¹c im specjalne prawa i przywileje.
Baden-Powell porównywa³ czasem stanowisko zastêpowego do stanowiska dyrektora w szkole. Gdyby porównanie to przeprowadziæ do samego koñca, to zastêpowy wyszed³by na tym doskonale, ale chodzi tu tylko o podkreœlenie, ¿e daj¹c komuœ specjalne uprawnienia, przyczyniamy siê do wzmo¿enia jego autorytetu.
Mówiliœmy ju¿ o przywileju brania udzia³u w radzie dru¿yny, o u³atwieniach w widywaniu siê z dru¿ynowym, o korzystaniu ze specjalnej biblioteczki i o prawie wydawania bez ograniczeñ rozkazów we wszystkich sprawach tycz¹cych siê pracy i administracji zastêpu. Teraz warto wspomnieæ o paru innych sposobach wzmocnienia stanowiska zastêpowego i podzastêpowego.
Ilekroæ dru¿ynowemu czas pozwoli, niech poœwiêci popo³udnie na zbiórkê przeznaczon¹ na jakieœ dodatkowe przeszkolenie zastêpowych i podzastêpowych. Zbiórka ta mo¿e siê odbywaæ co tydzieñ, co miesi¹c, a choæby co kwarta³.
Mo¿na te¿ po³¹czyæ w tym celu dwie lub wiêcej dru¿yn. Na jednej zbiórce ktoœ powie o kartografii i szkicach terenowych, na innych bêdzie mówi³ jakiœ specjalista od samarytanki, na jeszcze innej uproszony oficer opowie o budowaniu mostów. Bez koñca mo¿na wyliczaæ tematy po¿ytecznych i pouczaj¹cych gawêd, które da siê w ten sposób przeprowadziæ z zastêpowymi. Wiedza przesi¹knie potem za ich poœrednictwem do zastêpów. 
Niektóre wiêksze hufce w miastach rozwinê³y ten sam pomys³ na wielk¹ skalê. Np. wiele hufców londyñskich odbywa co kwarta³ du¿e zebrania zastêpowych i podzastêpowych, zwane czasem „sejmikami zastêpowych”8. Bierze w nich udzia³ œrednio oko³o piêædziesiêciu ch³opców, a gawêdy wyg³aszaj¹ sami na tematy specjalnie interesuj¹ce w pracy zastêpów. Po gawêdzie nastêpuj¹ zapytania i o¿ywiona dyskusja. Przewodniczy zwykle hufcowy lub jakiœ dru¿ynowy, ale protoko³y odczytuje zastêpowy pe³ni¹cy funkcjê sekretarza. On te¿ rozsy³a sprawozdania z odprawy (sprawozdania te wysy³a siê pod adresem sekretarzy rad dru¿yn bior¹cych udzia³ w odprawie).
W dobrze zorganizowanych dru¿ynach o paroletniej tradycji urz¹dzaj¹ czêsto specjalny obóz weekendowy dla zastêpowych i pocz¹tkuj¹cych. Korzyœæ ze szkolenia tego rodzaju mo¿e byæ znaczna. Zupe³nie podobne œrodki pos³u¿¹ do kszta³cenia zastêpowych i podzastêpowych w dru¿ynach nowo za³o¿onych.

Radê Dru¿yny mo¿na zorganizowaæ w najrozmaitszy sposób, ale zawsze powinna ona byæ najwa¿niejsz¹ narad¹ zwi¹zan¹ z ¿yciem dru¿yny. Rada dru¿yny przesz³a od za³o¿enia skautingu du¿o stadiów rozwojowych. Pocz¹tkowym jej zadaniem by³o wymierzanie kar, rozs¹dzanie sporów i zajmowanie siê ró¿nymi wa¿nymi sprawami dru¿yny. Niezale¿nie od tego dru¿ynowi doszli do przekonania, ¿e by³oby dobrze odbywaæ zebrania z zastêpowymi lub zastêpowymi i podzastêpowymi dla omówienia i za³atwienia bie¿¹cych spraw dru¿yny. 
Praktyka wykaza³a po pewnym czasie, ¿e nie op³aca siê odbywaæ dwu osobnych zebrañ, których zadania i tak w znacznej mierze zazêbia³y siê, wiêc mo¿na je by³o za³atwiaæ ³atwiej na wspólnym zebraniu obu rad. W ten sposób wy³oni³o siê ostatnie, i to bardzo celowe, stadium rozwoju rady dru¿yny.
Rada dru¿yny sk³ada siê ze wszystkich zastêpowych i podzastêpowych pod przewodnictwem dru¿ynowego. Mog¹ te¿ braæ w niej udzia³ tylko sami zastêpowi lub zastêpowi i skauci osobno wydelegowani przez zastêpy. Najlepiej, je¿eli przewodniczy radzie dru¿ynowy, jednak w pewnych wypadkach mo¿e przewodniczyæ jeden z zastêpowych, a dru¿ynowy nie bierze wtedy udzia³u w radzie. Ale w tych wypadkach nie wolno dru¿ynowemu zapominaæ, ¿e tylko on sam jest odpowiedzialny za dru¿ynê wobec rodziców i spo³eczeñstwa.
Zakres dzia³ania rady dru¿yny jest dwojaki: administracyjny i s¹dowy. Jako rada administracyjna (rada zastêpowych) powinna ona zbieraæ siê co tydzieñ, choæby na piêæ minut, dla za³atwienia spraw bie¿¹cych. Jednego z ch³opców mianujemy sekretarzem i do jego obowi¹zków nale¿y prowadzenie protoko³ów. Po odczytaniu i podpisaniu protoko³u z ostatniej rady ka¿dy zastêpowy sk³ada krótki raport z pracy swego zastêpu w ostatnim tygodniu. Gdy zastêpowy nie mo¿e byæ obecny na radzie, to uprzedza o tym podzastêpowego, podzastêpowy sk³ada wtedy raport w jego zastêpstwie. O ile u¿ywa siê raportów pisemnych na druczkach, wystarczy, je¿eli przewodnicz¹cy je odczyta; raport ustny mo¿na wtedy pomin¹æ. 
Z kolei rada dru¿yny zajmuje siê sprawami zwi¹zanymi z planem pracy na nastêpny tydzieñ, zawodami miêdzyzastêpowymi, obozem letnim, rozgrywkami pi³ki no¿nej i krykieta9, przeprowadzaniem prób, æwiczeniami z techniki skautowej, wzajemnymi odwiedzinami zastêpów, sk³adkami dru¿yny i wieloma innymi rzeczami. Je¿eli dru¿ynowy chce dru¿ynê o czymœ zawiadomiæ, to teraz nastrêcza siê doskona³a sposobnoœæ. Zastêpowi przeka¿¹ tê wiadomoœæ zastêpom w zwyk³y sposób. 
Ka¿dy cz³onek rady dru¿yny ma prawo stawiaæ wszelkie zapytania, chyba, ¿e pytanie takie by³oby wykroczeniem przeciw prawu skautowemu. 
Swobodna dyskusja jest na radzie dru¿yny jak najbardziej po¿¹dana. Jest to najlepsza okazja dla dru¿ynowego, ¿eby zorientowaæ siê w prawdziwych d¹¿eniach i uczuciach swoich ch³opców.
Niektórzy dru¿ynowi powiadaj¹, ¿e ich zastêpy zbieraj¹ siê raz w tygodniu i dlatego nie ma czasu na zebranie rady dru¿yny. Jest to pomy³ka. Przypuœæmy, ¿e zbiórka dru¿yny10 odbywa siê we wtorki od 1930 do 2100. Wtedy o 2050 rozpuszcza siê zastêpy i wszyscy id¹ do domu z wyj¹tkiem cz³onków rady dru¿yny, którzy pozostaj¹. To wzmaga znacznie u wszystkich uszanowanie dla rady dru¿yny.
Czasem rada dru¿yny zbiera siê dla za³atwienia spraw s¹dowych. W tych wypadkach mo¿na albo zmieniæ nieco jej regulamin, albo te¿ pozostawiæ go bez zmian zupe³nie. Niektóre rady dru¿yny, zbieraj¹c siê w sprawach dyscyplinarno-s¹dowych, zapraszaj¹ tylko najstarszych cz³onków, to jest dru¿ynowego i dwu lub trzech specjalnie wybranych zastêpowych11. W ka¿dym razie nie mo¿e zasiadaæ w radzie dru¿yny w sprawach dyscyplinarnych nikt m³odszy szar¿¹ od oskar¿onego. 
S¹dowe zebrania rady dru¿yny zwo³uje siê tylko w razie przekroczenia Prawa. W porz¹dnej dru¿ynie nie zdarza siê to czêœciej ni¿ dwa – trzy razy na rok. 
Uczestnicy zebrañ za³atwiaj¹cych sprawy dyscyplinarne zobowi¹zani s¹ do bezwzglêdnej tajemnicy co do przebiegu g³osowañ i co do opinii poszczególnych cz³onków rady. Wyrok zapada zawsze w formie rady dru¿yny jako ca³oœci.
Rada dru¿yny przyczynia siê ogromnie do rozkwitu systemu zastêpowego i wzmocnienia ducha zastêpu, wiêc wprowadzaj¹c j¹, tê w³aœnie korzyœæ mamy na wzglêdzie. Ka¿dy zastêpowy wie, ¿e jest odpowiedzialny za zastêp, ale nigdy nie odczuwa tej odpowiedzialnoœci dobitniej ni¿ na zebraniu rady dru¿yny. Dzieje siê tak nie tylko dlatego, ¿e sk³ada tam raport o tym, co robi jego zastêp, ale ¿¹da siê tam od niego tak¿e wyjaœnienia przyczyn niedbalstwa czy opiesza³oœci jego ch³opców. Mo¿e siê tam spotkaæ z zapytaniem, dlaczego niektórzy z jego skautów nosz¹ ju¿ gwiazdkê za rok s³u¿by, a dot¹d nie zdobyli III stopnia. Albo te¿, czy Tom Smith, który wczoraj z³ama³ rêkê, jest w domu czy w szpitalu, a w z zwi¹zku z tym, kiedy mo¿na odwiedzaæ chorych.
O ile dru¿ynowy dopiero zaczyna pracê z rad¹ dru¿yny, warto bêdzie naszkicowaæ króciutki regulamin, okreœlaj¹cy prawa i obowi¹zki rady dru¿yny. Na pierwszym zebraniu trzeba go przeczytaæ i uchwaliæ, a potem wpisaæ do ksiêgi protoko³ów rady. Np. rada dru¿yny nie powinna mieæ prawa wydalania ch³opców z dru¿yny, chyba, ¿e zastêpowi zasiadaj¹cy w tej radzie s¹ ch³opcami starszymi i dobrze zdaj¹ sobie sprawê z celów i idea³ów Ruchu. 
Dru¿ynowy, rozumie siê samo przez siê, posiada zawsze prawo „veta”, tj. zawieszenia uchwa³ powziêtych przez radê dru¿yny; ale na pewno nie bêdzie on mia³ nigdy powodu uciekaæ siê do tej ostatecznoœci.

Poprzednie rozdzia³y roztrz¹sa³y zagadnienie, jak umo¿liwiæ zastêpowemu prowadzenie zastêpu. Niezale¿nie od tego, zarówno zastêpowy, jak i dru¿ynowy powinni do³o¿yæ starañ, aby wzmocniæ ducha zastêpu. Duch zastêpu to zakorzenione g³êboko u ka¿dego cz³onka zastêpu poczucie przynale¿noœci do zwartej i samodzielnej gromady, która wymaga od ka¿dego cz³onka wykonania przypadaj¹cego nañ zadania tak dok³adnie, aby ca³oœæ by³a zawsze doskona³a bez zarzutu.
Gdy ch³opiec z³o¿y Przyrzeczenie i tym samym stanie siê skautem, przysz³y zastêpowy przedstawia go dru¿ynowemu. Przed Przyrzeczeniem w³aœciwie nie mo¿e on w ogóle byæ cz³onkiem zastêpu, bo do zastêpu nale¿¹ tylko skauci, a on nie jest jeszcze skautem. Po z³o¿eniu Przyrzeczenia staje siê ca³kowicie cz³onkiem zastêpu. Ceremonia przyjêcia, opisana w „Scouting for Boys” powiada: Nowy skaut i jego zastêpowy odchodz¹ do swojego zastêpu. 
Nowy skaut przestaje odt¹d ju¿ byæ zwyk³ym tylko ch³opcem, a staje siê s³oniem, krokodylem, a mo¿e nawet turkawk¹ czy kuku³k¹. Jednak nie tylko nazywa siê kuku³k¹, lecz musi zaraz nauczyæ siê obyczajów kuku³ek. Zaczyna od nauki zawo³ania zastêpu, które powinno byæ tak g³oœne, ¿eby je mo¿na by³o us³yszeæ i odró¿niæ w lesie z odleg³oœci 50 kroków. Zawo³anie zastêpu s³u¿y do celów praktycznych, wiêc nale¿y go u¿ywaæ mo¿liwie najczêœciej. 
Znaczenie tego faktu, ¿e ktoœ jest kuku³k¹, podkreœla³ Baden-Powell mówi¹c: ¯adnemu skautowi nie wolno naœladowaæ zawo³añ innych zastêpów. Chodzi o to, ¿e wilk udaj¹cy jagni¹tko – k³amie, a na s³owie skauta mo¿na polegaæ nawet wtedy, gdy jest lisem. 
Nauczywszy siê zawo³ania zastêpu, nowy skaut przyst¹pi do zapoznania siê ze zwyczajami zwierzêcia lub ptaka s³u¿¹cego za god³o. Nauczy siê podpisywaæ po skautowemu, do czego konieczna jest umiejêtnoœæ rysowania god³a zastêpu. S¹ to ca³kiem elementarne sposoby budzenia ducha zastêpu, ale w harcach nie wolno lekcewa¿yæ nawet drobiazgów.
Inna wskazówka Baden-Powella powiada, ¿e zastêp powinien zawsze mieæ jakieœ has³o, o ile mo¿noœci wymyœlone przez samych skautów. Zastêp „Buldogów” mo¿e np. mieæ has³o: „Odwa¿nie i bez zdrady”, a „Kruki”: „Nasze krakanie nigdy nie jest z³owieszcze”. 
Jeszcze inny sposób zaznaczenia odrêbnoœci zastêpu to przydzielenie zastêpom w³asnych k¹cików w izbie dru¿yny. Niektóre dru¿yny s¹ w tak szczêœliwym po³o¿eniu, ¿e mog¹ dla ka¿dego zastêpu przeznaczyæ osobny pokój. Zwykle jednak dru¿yna ma do dyspozycji jeden tylko pokoik i wtedy warto przydzieliæ ka¿demu zastêpowi osobny k¹t lub odcinek œwietlicy. Chodzi o to, aby ka¿dy z „Or³ów”, przychodz¹c wieczorem na zbiórkê dru¿yny, zmierza³ prosto do „orlego gniazda”, jakby taki k¹t nazwaæ (lisy bêd¹ chodziæ do lisiej nory, lwy do lwiej jamy itd.). 
Je¿eli izba s³u¿y wy³¹cznie do u¿ytku dru¿yny, ka¿dy k¹cik mo¿na odpowiednio przyozdobiæ. Zastêpy postaraj¹ siê na pewno o wieszad³a na kapelusze i p³aszcze i o szeregi na laski skautowe12. 
Mo¿e ktoœ zarzuci, ¿e niektóre izby s¹ za ma³e, by siê da³o ka¿demu zastêpowi przydzieliæ osobny k¹cik. Wtedy prawdopodobnie œwietlica nie jest dostosowana do potrzeb dru¿yny. Dru¿ynowy powinien by³ zapobiec temu, ograniczaj¹c liczbê cz³onków dru¿yny wed³ug mo¿liwoœci ich pomieszczenia. Zreszt¹ nie ma powodu, ¿eby zbiórki wszystkich zastêpów odbywa³y siê jednoczeœnie. Niech trzy zastêpy zbieraj¹ siê we wtorki i pi¹tki, trzy inne w poniedzia³ki i czwartki. Ca³a dru¿yna zbiera siê wtedy w soboty popo³udniu i ewentualnie w niedzielê na nabo¿eñstwo skautowe.

Zewnêtrzne formy karnoœci wi¹¿¹ siê z zagadnieniem przeprowadzania zbiórek i æwiczeñ, dlatego spróbujmy ustaliæ dobry sposób odbywania zwyczajnych zbiórek dru¿yny. Je¿eli dru¿yna ma zbiórkê od 2000 do 2130, to dru¿ynowy lub przyboczny zjawiaj¹ siê w œwietlicy dru¿yny punktualnie o 2000 lub wczeœniej (chyba, ¿e zarz¹dzono, i¿ zastêpowi prowadz¹ zbiórkê samodzielnie). Takiej samej punktualnoœci wymaga siê od zastêpowego. 
Je¿eli punktualne przybycie zastêpowego jest niemo¿liwe z powodu przeci¹gania siê jego pracy zawodowej lub innej wa¿nej przyczyny, to musi on z góry zawiadomiæ o tym podzastêpowego i poprosiæ o zastêpstwo. 
Punktualnie o 2000 dru¿ynowy daje rozkaz „zbiórka”, a wtedy ka¿dy zastêpowy biegnie do k¹cika swego zastêpu i robi zbiórkê zastêpu. W ci¹gu 20 sekund od sygna³u dru¿ynowego wszystkie zastêpy powinny staæ na „bacznoœæ”. Zastêpowy mo¿e komenderowaæ „Bekasy, zbiórka w szeregu” albo zwo³aæ ich zawo³aniem zastêpu, albo te¿ daæ jakikolwiek sygna³, który ch³opcy jego us³ysz¹ i zrozumiej¹. 
Doskona³y zastêpowy „Bobrów” w pewnej dru¿ynie klaszcze w rêce i drapie siê w prawe ucho na „zbiórkê w szeregu”. Drapanie w lewe ucho oznacza „rozejœæ siê”, a pocieranie ty³u g³owy oznacza „w ty³ zwrot”. 
Zastêpowy staje zawsze tam, sk¹d mo¿e najlepiej mieæ swój zastêp na oku. Zastêpy staj¹ w pojedynczym szeregu. Dru¿ynowy stoi gdzieœ na œrodku izby i daje szeregiem krótkich gwizdków sygna³ do „zbiórki w gwiazdkê”. Ka¿dy zastêpowy komenderuje wtedy „bacznoœæ”, potem „w prawo (lewo) zwrot, marsz”. Zastêp z zastêpowym na czele maszeruje teraz gêsiego ku dru¿ynowemu, a¿ skauci ustawi¹ siê jak szprychy ko³a, którego oœ stanowi w³aœnie dru¿ynowy. 
Podczas marszu skauci mog¹ nawo³ywaæ siê zawo³aniem zastêpu, ale nie jest to konieczne, chyba na wolnym powietrzu. Zastêpowy zatrzymuje siê o jakieœ cztery kroki od dru¿ynowego, a dru¿ynowy daje wtedy jakieœ wskazówki lub zapowiada, co uwa¿a za potrzebne. Po modlitwie, o ile ten zwyczaj istnieje, i po podniesieniu sztandaru, dru¿ynowy dokonuje króciutkiego przegl¹du zastêpów, celem stwierdzenia nieobecnoœci. Ka¿dy zastêpowy (lub, o ile zastêpowy jest nieobecny, podzastêpowy) raportuje iloœæ cz³onków, a dru¿ynowy lub zastêpowy notuje nieobecnych w ksi¹¿eczce. Potem dru¿ynowy daje rozkaz „do pracy”, zastêpowi salutuj¹, komenderuj¹ „w ty³ zwrot” i odprowadzaj¹ zastêpy do w³asnych k¹cików. Doszed³szy tam, daj¹ rozkaz „rozejœæ siê” i rozpoczynaj¹ zbiórkê wed³ug w³asnych planów. 
Trzeba wyjaœniæ, ¿e ca³a opisana procedura nie trwa d³u¿ej ni¿ piêæ minut wszystkiego razem i ¿e sta³e stosowanie jej ogromnie przyczynia siê do dyscypliny na ka¿dej zbiórce. Na koñcu zbiórki dru¿ynowy daje sygna³ gwizdkiem na „bacznoœæ”i wydaje rozkaz „skoñczyæ zbiórkê”. Ka¿dy zastêpowy rozpuszcza ch³opców, pozdrawiaj¹c dru¿ynowego komend¹ „w prawo patrz” i zbiórka koñczy siê. 
Jest to jeden z wielu sposobów przeprowadzenia elementarnej musztry z uwzglêdnieniem systemu zastêpowego w izbie dru¿yny. Istota rzeczy polega na oddaniu odpowiedzialnoœci w rêce zastêpowych i na podkreœleniu odrêbnoœci zastêpów. Dru¿ynowy powinien wydawaæ rozkazy ch³opcom tylko za poœrednictwem zastêpowych. Kto mówi, ¿e to jest niewykonalne, ten nigdy tego nie próbowa³.
W pewnym hufcu w Londynie13 odbywano regularnie w ci¹gu ca³ej zimy du¿e zebrania poœwiêcone gawêdom o Prawie skautowym. Oœmiuset skautów bior¹cych udzia³ w tych zebraniach wchodzi³o do sali zastêpami pod komend¹ zastêpowych, przy czym w ci¹gu ca³ego czasu nigdy nie zasz³a potrzeba utrzymywania porz¹dku. 
Naj³atwiej prowadziæ zastêp gêsiego z zastêpowym po prawej stronie. Najmniejszego skauta ustawiamy na pocz¹tku, by nadawa³ tempo i nie by³ przemêczony.

Zbiórki zastêpu prowadzi zastêpowy sam. Jednak z wyj¹tkiem dru¿yn œwie¿o za³o¿onych nie powinien on poœwiêcaæ ani jednej zbiórki na przygotowanie do próby na m³odzika14. Robi to poza zbiórkami. 
Ewentualnie mo¿e zastêpowy poleciæ swemu zastêpcy, aby odwiedzi³ kandydata w domu i nauczy³ go tam najwa¿niejszych punktów próby. W wielu dru¿ynach wymaga siê przygotowania do tej próby od kandydatów jeszcze przed ostatecznym przyjêciem do dru¿yny. 
Natomiast powinien zastêpowy z racji swego stanowiska wzi¹æ na siebie lwi¹ czeœæ pracy w zwi¹zku z przygotowaniem do próby na wywiadowcê. A nawet, choæ wszyscy skauci zastêpu tê próbê odbyli, to zakres jej powinno siê zawsze powtarzaæ. 
G³ówne zadanie zastêpowego polega na wzbudzeniu zainteresowania do pracy. Dlatego musi on j¹ urozmaiciæ i mieæ na tyle rozumu, by nie zanudzaæ jedn¹ rzecz¹ d³u¿ej ni¿ pó³ godziny. Nigdy nie nale¿y zaczynaæ wyk³adu o czymœ, nie wyt³umaczywszy poprzednio, po co siê to robi. 
Znajomoœæ szesnastu kierunków kompasu jest sama dla siebie zupe³nie ja³owa i w izbie dru¿yny na nic siê nie przyda. Dlatego zastêpowy musi najpierw zaprowadziæ ch³opców w wyobraŸni, „na niby”, w g³¹b wielkich borów lub pustkowi i tu niech siê zab³¹kaj¹. Za pierwszym razem zb³¹kani maj¹ do dyspozycji zegarek i s³oñce; za drugim panuje mg³a, lecz natrafiaj¹ na koœció³ek; za trzecim wieje silny wiatr, lecz posiadaj¹ kompas; jeszcze w innym wypadku maj¹ mapê i g³owê na karku itd. Podobnie zastêpowy nie zacznie od narysowania na tablicy kiepskiego ko³a, lecz wypyta ch³opców o najlepsze sposoby rysowania kó³. Potem ka¿e jednemu z ch³opców narysowaæ ko³o i dopiero przejdzie do pokazania kierunków kompasu.
Rozpoczynaj¹c samarytankê, da zastêpowy na wstêpie pogawêdkê o ró¿nych nieszczêœliwych wypadkach. Poka¿e tak¿e obraz szkieletu lub spróbuje pokazaæ ch³opcom prawdziwy szkielet w muzeum lub szkole. Nauczy skautów przenosiæ bez b³êdów ustne meldunki. To jest bardzo wa¿ne, gdy chodzi o wezwanie lekarza w razie nieszczêœliwego wypadku. Poszuka ciekawych sprawozdañ o ratowaniu ¿ycia i pomocy w nieszczêœliwych wypadkach w czasopismach skautowych. I nie bêdzie mówi³ tego wszystkiego wy³¹cznie sam, lecz pozwoli i innym wypowiedzieæ siê. Nie ma miejsca tutaj na przechodzenie wszystkich punktów próby na wywiadowcê, lecz zastêpowy ca³kowicie da sobie z tym radê, o ile ma wczeœniej sposobnoœæ nauczenia siê samemu przy pomocy jednej z wymienionych powy¿ej metod.

Zadanie dru¿ynowego polega nie tyle na nauczeniu swoich ch³opców, ile na stworzeniu sposobnoœci do uczenia siê samemu.
To samo zupe³nie tyczy siê zastêpowych. Zastêpowy nieco starszy i doœwiadczony potrafi zwykle przeprowadziæ z zastêpem przygotowanie do jednej choæby sprawnoœci. Je¿eli nie potrafi, to musi pójœæ wraz z zastêpem do kogoœ innego na naukê. Np. mo¿e raz w tygodniu iœæ z zastêpem do miejscowej p³ywalni, gdzie naucz¹ siê p³ywaæ pod kierunkiem kogoœ chêtnego, kto poœwiêci im pó³ godziny tygodniowo. 
Podobnie mo¿na na pewnej zbiórce pomaszerowaæ na posterunek stra¿y po¿arnej i nauczyæ siê czegoœ od stra¿aków. 
Czasem op³aci siê odwiedziæ jak¹œ pani¹, która odda im swoj¹ kuchniê do dyspozycji i przyswoi ch³opcom zasady gotowania. Albo innym razem odwiedzimy kogoœ z panów dla zapoznania siê z astronomi¹, ogrodnictwem, stolarstwem lub prac¹ z zakresu jakiejkolwiek innej sprawnoœci. 
Z drugiej strony mo¿e uda siê poprosiæ jakiegoœ fachowca, by przyby³ w tym celu do izby dru¿yny. Fachowcem mo¿e byæ dru¿ynowy. Mog¹ te¿ dwa zastêpy po³¹czyæ siê i korzystaæ z uprzejmoœci tego samego instruktora w tych samych godzinach. Nie jest to odstêpstwem od systemu zastêpowego, je¿eli tylko zastêp pozostaje w ca³oœci jako jednostka pracuj¹ca nad pewnym zagadnieniem, a zastêpowy zdaje sobie sprawê ze swej odpowiedzialnoœci za techniczne przygotowanie tej jednostki. 
Praca wielu dru¿yn, zw³aszcza na prowincji, natrafia nieraz na przeszkody i trudnoœci w³aœnie na skutek lekcewa¿enia systemu zastêpowego. Znalaz³oby siê nieraz wiele pañ i panów, którzy chêtnie poœwiêciliby swój czas i nauczyli czegoœ siedmiu lub oœmiu skautów, ale boj¹ siê zaofiarowaæ swe us³ugi, s¹dz¹c, ¿e trzeba mieæ od razu do czynienia z ca³¹ dru¿yn¹ lub co najmniej z trzydziestoma ch³opakami naraz. Siedmiu ch³opców praktykuj¹cych w kuchni to gromadka, z któr¹ mo¿na sobie daæ radê, ale ca³a trzydziestka w tej samej kuchni, to ju¿ nie ¿arty!
Dru¿ynowi prowadz¹cy przygotowanie techniczne zastêpami dochodz¹ w krótkim czasie do zdumiewaj¹cych wyników.
Baden-Powell niejednokrotnie przypomina o koniecznoœci specjalizowania siê zastêpów w pewnych sprawnoœciach. To znaczy, ¿e skauci jakiegoœ zastêpu powinni wszyscy zdobyæ sprawnoœæ mistrza do wszystkiego, w innym zastêpie kolarza, w jeszcze innym pioniera. Je¿eli zastêp specjalizuje siê w jakiejœ sprawnoœci, mo¿na jej znak umieœciæ na chor¹giewce zastêpu. Bêdzie to dodatkow¹ zachêt¹ do specjalizacji.
Oprócz zbiorowego zdobywania pewnych sprawnoœci przez ca³y zastêp, ch³opcy powinni zdobywaæ niektóre sprawnoœci indywidualnie lub parami. Oczywiœcie i t¹ spraw¹ zastêpowy powinien siê zaj¹æ. Odnosi siê to do sprawnoœci takich, jak grajek, jeŸdziec, roœlinoznawca, wskazidroga, t³umacz, fotograf itd. Zastêpowy zauwa¿a np. ¿e jeden z ch³opców brzd¹ka trochê na fortepianie. Spyta siê, czy mo¿e on poœwiêciæ trochê czasu na naukê muzyki, a potem przedstawi tê sprawê na radzie dru¿yny i z jej pomoc¹ postara siê dla niego o jakiegoœ nauczyciela.

Du¿e korzyœci daje odbywanie przez ka¿dy zastêp „Rady zastêpu”, z³o¿onej ze wszystkich jego cz³onków pod przewodnictwem zastêpowego. W niektórych zastêpach jest zwyczaj, ¿e co sobotê schodz¹ siê wszyscy na herbatkê kolejno u coraz to innego kolegi. To znaczy, ¿e w zastêpie siedmiu ch³opców wypada na ka¿dego obowi¹zek zaproszenia ca³ej paczki co siedem tygodni. Po herbatce maj¹ mo¿noœæ wziêcia udzia³u w nabo¿eñstwie skautowym, o ile takie siê odbywa. Miêdzy herbatk¹ a nabo¿eñstwem jest doskona³a pora na zebranie rady zastêpu, ale równie dobrze da siê je urz¹dziæ przy jakiejkolwiek innej sposobnoœci.
Radê zastêpu urz¹dza siê przede wszystkim po to, aby zastêpowy móg³ poznaæ ¿yczenia oraz zamierzenia swoich podkomendnych i o ile mo¿noœci do nich siê zastosowaæ. Zastêpowy bierze udzia³ w radzie dru¿yny nie tyle w celu wyg³aszania w³asnych pogl¹dów, ile raczej jako przedstawiciel swego zastêpu. 
Omawiaj¹c zagadnienia przygotowania prób sprawnoœciowych, zaznaczyliœmy ju¿, ¿e dru¿ynowy nie powinien narzucaæ swoich ¿yczeñ zastêpowym, lecz przed³o¿yæ je jako projekt radzie dru¿yny. Uwa¿am za rzecz jeszcze wa¿niejsz¹, ¿eby zastêpowy nie narzuca³ swej woli zastêpowi, lecz pozostawi³ jego decyzji wybór, nad którymi sprawnoœciami bêdzie siê pracowaæ. Ten zwyczaj wprowadza bardzo korzystn¹ atmosferê wspó³pracy.
Liczba zagadnieñ, jakie mo¿na przedyskutowaæ na radzie zastêpu, jest w praktyce nieograniczona. Je¿eli wiêc np. odbywaj¹ siê zawody miêdzyzastêpowe, do których staje z ka¿dego zastêpu tylko po trzech ch³opców, to wyznacza ich rada zastêpu. Je¿eli zastêp zamierza zrobiæ zbiorowy dobry uczynek, wtedy omawia siê to i organizuje w³aœnie na takim zebraniu. Tu tak¿e roztrz¹sa siê gruntownie problemy nieregularnego uczêszczania na zbiórki, sprawê nowo zaciê¿nych, obozu zastêpu, odwiedzin miêdzy zastêpami. Czasami zastêp odbywa w swoim zakresie du¿e narady, rz¹dzi siê w³asnym regulaminem, wydaje w³asne pisemko. 
W pó³nocnej Walii jest jeden samodzielny zastêp szczyc¹cy siê doskona³¹ opini¹ zdobyt¹ w wyniku czterech czy piêciu lat wytê¿onej pracy; pamiêtajmy jednak, ¿e w pewnym sensie ka¿dy zastêp jest zastêpem samodzielnym, to jest zwartym, w³asn¹ prac¹ wybijaj¹cym siê zespo³em, który idzie przez ¿ycie, pragn¹c s³u¿yæ Bogu i OjczyŸnie, nieœæ zawsze chêtn¹ pomoc bliŸnim i byæ pos³usznym Prawu skautowemu. 
Zastêp zdaje sobie sprawê, ¿e nie mo¿e nieœæ pomocy bliŸnim nikt, kto tego nie umie. Dlatego zastêpy poœwiêcaj¹ tyle czasu na zdobycie fachowych umiejêtnoœci.

Najowocniejsz¹ ze wszystkich metod wzmocnienia ducha zastêpu jest urz¹dzanie sta³ych zawodów miêdzy ró¿nymi zastêpami. S³owo „sta³e” nale¿y rozumieæ w ten sposób, ¿e po skoñczeniu jednej rozgrywki natychmiast organizuje siê inn¹. Dla wiêkszoœci dru¿yn najpraktyczniej bêdzie urz¹dziæ zawody w formie szeœciomiesiêcznego „wyœcigu pracy”. 
Termin roczny okazuje siê mniej dogodny. O ile okres trwania zawodów jest za d³ugi, zauwa¿ono, ¿e zastêpy id¹ce na szarym koñcu zniechêcaj¹ siê i leniwiej¹. Przeciwnie, gdy zawody rozgrywaj¹ siê dwa lub cztery razy do roku, zainteresowanie jest zawsze ¿ywe i zastêp pokonany nie czeka zbyt d³ugo na chwilê, kiedy bêdzie móg³ na nowo stan¹æ do walki o pierwszeñstwo.
Dok³adnego rozpatrzenia wymaga sprawa, co ma byæ przedmiotem zawodów. Je¿eli dru¿ynowy zadecyduje o tym na w³asn¹ rêkê, zawody wypadaj¹ blado. Ju¿ powy¿ej zwróciliœmy uwagê na fakt, ¿e dru¿ynowy dzia³aj¹cy wed³ug w³asnych upodobañ, a nie bior¹cy pod uwagê zainteresowañ ch³opców, nie ma prawa uskar¿aæ siê na brak wœród nich zapa³u. Zagadnienie, co ma byæ przedmiotem zawodów, nale¿y do kompetencji rady dru¿yny. I rzeczywiœcie, gdzie urz¹dza siê zawody miêdzy zastêpami, tam zebranie rady dru¿yny co tydzieñ staje siê koniecznoœci¹.
Ogólna zasada zawodów miêdzy zastêpami polega na dawaniu punktów za ka¿d¹ konkurencjê, w której ka¿dy zastêp ma równe szanse. Punkty musimy przyznawaæ w ten sposób, aby zastêp najm³odszy, wzglêdnie najs³abszy fizycznie, mia³ równe szanse z najstarszym czy najsilniejszym. 
Nie ulega w¹tpliwoœci, ¿e rada dru¿yny uchwali jednog³oœnie punkty za obecnoœæ na zbiórkach. Poleci³bym przyznanie na szeœæ miesiêcy np. stu punktów jako maksimum i odejmowanie np. po piêæ punktów za ka¿d¹ nieobecnoœæ na obowi¹zkowej zbiórce. O ile u¿ywa siê raportów pisemnych, mo¿na wprowadziæ system procentowy (procent obecnoœci umieszcza siê na odwrotnej stronie raportu dla porównania osi¹gniêæ poszczególnych zastêpów).
Wspominano ju¿ w poprzednim rozdziale, ¿e dru¿ynowy lub zastêpowy notuje nieobecnych na zbiórkach. Nazwiska nieobecnych z ka¿dego zastêpu odczytuje siê na radzie dru¿yny i zastêpowy wyjaœnia, czy istniej¹ powa¿ne powody do usprawiedliwienia nieobecnoœci. Gdy nie ma usprawiedliwienia, odejmuje siê piêæ punktów. Je¿eli zastêpowy zna przyczynê opuszczenia przez ch³opca zbiórki, rada dru¿yny rozstrzyga, czy jest ona doœæ wa¿na. W ka¿dym razie ch³opiec powinien uprzedziæ zastêpowego o swej nieobecnoœci, aby ten móg³ na zbiórce zdaæ dru¿ynowemu sprawê z ca³ego zastêpu. O ile okaza³o siê, ¿e ch³opiec mia³ wa¿ne powody do opuszczenia zbiórki, ale zaniedba³ zawiadomiæ o tym z góry, rada mo¿e zdecydowaæ, ¿e zastêp traci zamiast piêciu dwa lub trzy punkty. 
W miastach mo¿na zaoszczêdziæ radzie dru¿yny du¿o czasu, ustalaj¹c w sprawie nieobecnoœci pewne prawid³a. Np. wiêkszoœæ dru¿yn londyñskich przyjmuje, ¿e obecnoœæ w szkole wieczorowej15 uwa¿a siê za obecnoœæ na zbiórce, o ile skaut zawiadomi o tym radê dru¿yny z góry. 
Rada dru¿yny mo¿e tak¿e przyznaæ punkty za stopnie zdobyte w czasie pó³rocznego trwania zawodów. Mo¿na daæ np. po piêæ punktów za próbê. Ewentualnie nieco wiêcej za stopieñ æwika lub HR, a za m³odzika tylko dwa punkty. S¹ to tylko projekty, ale nieraz przekonano siê, ¿e naznaczenie specjalnej premii za jak¹œ próbê zachêca dru¿ynê do wytê¿onej pracy w³aœnie nad tymi stopniami, o które nam najbardziej chodzi. 
Dalej mo¿na przyznawaæ punkty za zawody w wi¹zaniu wêz³ów, sygnalizacji, samarytance, rozpalaniu ognisk, biegach sztafetowych i innych umiejêtnoœciach technicznych. 
Celem przeprowadzenia zawodów w wi¹zaniu wêz³ów wrêcza siê ka¿demu ch³opcu kawa³ek liny, któr¹ ma trzymaæ za plecami, a potem ka¿e mu siê na dany znak wi¹zaæ wêze³, np. marynarski. Po up³ywie minuty daje siê drugi sygna³. Zastêp wykazuj¹cy siê siedmioma wêz³ami otrzymuje siedem punktów, przedstawiaj¹cy tylko dwa wêz³y – dwa punkty. Do zawodów w rozpalaniu ogniska dostaje ka¿dy zastêp pude³ko zapa³ek i mena¿kê oraz obietnicê punktów dla zastêpu, który pierwszy przedstawi mena¿kê wrz¹cej wody. Jeden sêdzia ustanowi³ jako ostateczny sprawdzian zamiast wrz¹cej wody omlet. Stan¹³ jednak przed trudnym dylematem: „Co to jest omlet?”. Jedyna odpowiedŸ by³a: „Coœ, co nie jest ani plackiem, ani jajkiem w szklance...”.
 Niektórzy cz³onkowie rady na pewno zaproponuj¹ punkty za ogóln¹ sprawnoœæ zastêpu, ale iloœæ takich punktów nie powinna byæ zbyt du¿a. Trafna ocena ogólnej sprawnoœci i wyrobienia to zadanie bardzo subiektywne i trudne zarówno dla dru¿ynowego, jak i dla ka¿dego innego. £atwiej oceniæ je w obozie i tam mo¿na og³osiæ konkurs na najlepiej urz¹dzony namiot. Trzeba jednak pamiêtaæ, ¿e ogólne wyrobienie i sprawnoœæ nie s¹ identyczne z przyswojeniem sobie pewnych form wojskowych, lecz ³¹cz¹ siê z ustawiczn¹ gotowoœci¹ zastêpu i pracowitoœci¹. Dobry zastêp wykonuje wszystkie rozkazy stuprocentowo i niezawodnie.
 W dru¿ynach z³o¿onych z ch³opców o nieco wy¿szym poziomie wykszta³cenia niez³e wyniki daje przeprowadzanie co pó³ roku zawodów w znajomoœci „Scouting for Boys”. Ka¿dy zastêp przeznacza do zawodów dwóch ch³opców. Temat nadsy³a komenda chor¹gwi. Mo¿na tak¿e og³osiæ konkurs na najlepsz¹ nowelkê na temat Prawa lub najlepsz¹ kronikê. Opowiadania te, wzglêdnie kroniki przesy³a wtedy ka¿dy zastêp.
 Jedna dru¿yna urz¹dza konkurs na najlepsze sprawozdanie z dobrego uczynku. W pierwszej chwili wydaje siê, ¿e to wyrobi w ch³opcach zarozumialstwo, ale w rzeczywistoœci wynik by³ wrêcz odwrotny. W ka¿dym razie przypomina³o to ch³opcom o codziennym obowi¹zku.
 Nie ma najmniejszego powodu, dla którego przedmiot zawodów nie mia³by siê zmieniæ. Niech zawody miêdzyzastêpowe bêd¹ dostosowane do ¿ycia, niech o¿ywiaj¹ pracê zastêpów i budz¹ zapa³ i entuzjazm. Ch³opcy lubi¹ wspó³zawodniczyæ ze sob¹ i nie trzeba obawiaæ siê przesady co do iloœci konkurencji. W wielu bardzo dobrych dru¿ynach okaza³o siê, ¿e zwyciêski zastêp zdobywa³ w ci¹gu pó³ roku od 500 do 1000 punktów.
 Wy³ania siê kwestia, co ma byæ nagrod¹ dla zwyciêskiego zastêpu. Niektórzy dru¿ynowi przyznaj¹ cz³onkom zwyciêskiego zastêpu prawo do noszenia specjalnych odznak lub medali. Jest to niezgodne z przepisami G³ównej Kwatery i dlatego trzeba tego rodzaju nagród unikaæ. Jest a¿ za du¿o urzêdowych odznak dla wszystkich ch³opców pragn¹cych je zdobywaæ, nie ma wiêc powodu dalszego pomna¿ania ich liczby. O ile ch³opcy maj¹ woln¹ rêkê w ozdabianiu œcian izby dru¿yny, jak¿e piêknym pomys³em jest wyzyskanie „tablicy rozkazów”. Na szczycie jej umieszczamy god³o zwyciêskiego zastêpu i ewentualnie poni¿ej nazwisko zastêpowego w nawiasie. W pewnych wypadkach dobr¹ nagrod¹ bêdzie puchar lub honorowa tarcza. Zastêpowy wygrywaj¹cego zastêpu otrzymuje prawo ustawienia tej tarczy u siebie w domu na przeci¹g dwóch tygodni, ka¿dy cz³onek zastêpu dostaje j¹ na tydzieñ, a poza tym wisi ona w œwietlicy dru¿yny. Inny dobry sposób wyró¿nienia zwyciêzców to zaszczycenie ich powierzeniem im opieki nad sztandarem na tak d³ugo, a¿ inny zastêp odbierze im pierwszeñstwo.
 Je¿eli jakiemuœ zastêpowemu nie zale¿y na tym, ¿eby jego zastêp zwyciê¿y³ w zawodach, to coœ nie jest w porz¹dku albo z nim, albo z dru¿ynowym. Duch skautowy jednego z nich wymaga leczenia.

Jakiœ zgryŸliwy dru¿ynowy móg³by zauwa¿yæ, ¿e zabawa stanowi tylko ma³¹ stosunkowo cz¹stkê harców i ¿e by³oby przesad¹ poœwiêcaæ temu zagadnieniu osobny rozdzia³. Wiem, ¿e ktoœ odpowie mu na to: przeczytaj sobie pierwsz¹ stronê „Scouting for Boys”. Ale¿ to by³oby pomy³k¹, bo „Scouting for Boys” w ogóle nie ma pierwszej strony! Pierwszy rozdzia³ tej ksi¹¿ki zaczyna siê na stronie 17. Pierwsze dwie zasady brzmi¹: wychowanie skautów winno, o ile mo¿noœci, odbywaæ siê w formie praktycznych zajêæ, gier, zabaw.
Gry najlepiej organizowaæ jako spotkania zespo³owe, przy czym zespo³em jest zastêp. ¯aden ch³opiec nie mo¿e byæ biernym widzem, lecz musi braæ w grze czynny udzia³.
Gry stanowi¹ wiêc wa¿n¹ czêœæ sk³adow¹ pracy skautowej. Harce mo¿na okreœliæ jako „wielk¹ grê”. W ka¿dym razie pamiêtajmy, ¿e czy to jest wielka gra czy ma³a, czy odbywa siê w œwietlicy czy w terenie, czy jest wyœcigiem miêœni czy sprytu, to zawsze chodzi o to, by jednostk¹ w grze by³ zastêp i ¿e nikt nie œmie byæ tylko widzem.
Nie ma potrzeby rozwodziæ siê nad ró¿nymi grami skautowymi. Sam Baden-Powell napisa³ na ten temat ksi¹¿kê, któr¹ ka¿dy dru¿ynowy powinien mieæ na w³asnoœæ16. 
Niemal ka¿dy dzia³ harców mo¿na przerobiæ na grê. W poprzednim rozdziale o zawodach zastêpów przedstawialiœmy z grubsza, jak siê do tego zabraæ. Dru¿ynowy musi zrobiæ tu u¿ytek ze swojej pomys³owoœci i fantazji, a gdy mu jej braknie, pos³u¿yæ siê pomys³owoœci¹ swoich ch³opców. Jego projekty mog¹ zawieœæ, ale pomys³y ch³opców bêd¹ równie ciekawe za dwa lata, jak w dniu dzisiejszym.
W pewnej dru¿ynie by³ zwyczaj, ¿e w okreœlonej porze w czasie zbiórki jeden z ch³opców mia³ udawaæ, ¿e potrzebuje natychmiast pomocy samarytañskiej. Ch³opak niespodziewanie wybiega³ z izby, krzycz¹c, ¿e pal¹ siê jego suknie. Kiedy indziej „dostawa³ ataku epileptycznego” lub „spada³ z drabiny”. Wypadek ten bra³o siê na serio i niesiono mu pomoc w przepisowy sposób. Gdy pewien ch³opiec „poparzy³ siê na piersiach wrz¹c¹ wod¹”, przy akcji ratunkowej „okaza³o siê”, ¿e stan jego jest ciê¿ki i trzeba go odnieœæ do domu na noszach – co wiêcej, nie pozwolono mu przyjœæ na nastêpn¹ zbiórkê dru¿yny. Kilku skautów odwiedza³o go w domu, a dru¿ynowemu nie dawano spokoju, bo rodzice nie pozwolili „choremu”  pójœæ do szpitala. 
W ten sposób mo¿na przeæwiczyæ sygnalizacjê, p³ywanie, tropienie, samarytankê i prawie wszystkie inne dzia³y.
Je¿eli we wszystkich grach bierze udzia³ zastêp jako ca³oœæ, duch zastêpu potêguje siê, a nadto zastêpowy posiada dok³adny i szczegó³owy przegl¹d ró¿nych uzdolnieñ wszystkich cz³onków zastêpu.

Pewien zastêpowy ze sprawnoœci¹ szewca opowiada³ raz, jak tê sprawnoœæ zdoby³. By³ on skautem w Londynie i zauwa¿y³, ¿e ch³opcy z jego zastêpu nie mog¹ iœæ na wycieczkê za miasto, bo nie maj¹ pieniêdzy na tramwaj, a rodzice nie pozwalaj¹ chodziæ piechot¹ ze wzglêdu na niszczenie obuwia17. Zastêpowy uzna³ wiêc za jedyne lekarstwo zdobyæ umiejêtnoœæ naprawiania butów i poœwiêci³ co tydzieñ jeden wieczór na niesienie w ten sposób pomocy innym cz³onkom zastêpu.
System sprawnoœci ma na celu nie tylko zachêciæ ch³opców do pracy nad sprawnoœciami i do zdobywania ich, ale tak¿e d¹¿y do jak najczêstszego zu¿ytkowania umiejêtnoœci sprawnoœciowych w ¿yciu. 
Skaut samarytanin powinien dogl¹daæ zakatarzeñ i skaleczeñ wszystkich ch³opców ze swego otoczenia. 
Skaut z odznak¹ „s³u¿by spo³ecznej” ma prawo j¹ pe³niæ, a to jest wielkim zaszczytem. Niektóre hufce opracowa³y wytyczne tej akcji. Hufce porozumia³y siê z towarzystwem opieki nad niewidomymi. Zastêp podejmuje siê pomocy i opieki nad jednym niewidomym przez dwa lub trzy miesi¹ce. To znaczy, ¿e co tydzieñ wysy³a siê dwu innych ch³opców w celu odwiedzenia chorego. Ch³opcy wchodz¹ z uœmiechem do domu, s¹ pogodni przez ca³y czas, czytaj¹ mu gazetê, czasem przynios¹ ze sob¹ patefon, zdobêd¹ ksi¹¿ki dla niewidomych (napisane alfabetem Braille’a), w ogóle staraj¹ mu siê w czymœ pomóc, uprzyjemniæ ¿ycie. To du¿o znaczy, gdy zastêp porz¹dnie wykonuje taki zbiorowy dobry uczynek przez rok. 
Jak¿e wielkie znaczenie ma zrealizowanie myœli Baden-Powella o skautach id¹cych jako b³êdni rycerze w œwiat w poszukiwaniu sposobnoœci do czynienia dobrze. Staro¿ytni rycerze ratowali nieszczêsne dziewice przywi¹zane do drzew na leœnych polanach lub przykute ³añcuchami do dzikich ska³. Gdy wspó³czesny b³êdny rycerz w krótkich spodenkach zrozumie, ¿e nieszczêsn¹ dziewic¹ jest osiemdziesiêcioletnia staruszka, mieszkaj¹ca na poddaszu i niewidoma – to naprawdê warto byæ wspó³czesnym b³êdnym rycerzem.
Dlaczegó¿ wszystkie zastêpy skautowe nie mog³y wyszukaæ sobie sposobnoœci do spe³niania jakiegoœ zbiorowego, sta³ego dobrego uczynku? Jest to mo¿liwe zarówno na wsi, jak i w mieœcie. Na wsi skauci mog¹ odwiedzaæ staruszków i pomóc im w pracy w ogrodzie lub w naprawie jakiegoœ mebla. W miastach jest mnóstwo dobroczynnych stowarzyszeñ, które nastrêcz¹ skautom dobrej woli pracê charytatywn¹ wszelkiego rodzaju.

K³adŸmy nacisk na to, ¿eby ka¿dy zastêp d¹¿y³ do czegoœ i o coœ siê stara³. Powinien on te¿ zdawaæ sobie sprawê z celu swoich d¹¿eñ. Wszystkie zastêpy d¹¿¹ nieustannie do wprowadzania w ¿ycie dziesiêciu punktów Prawa. Ponadto staraj¹ siê wyrobiæ na zwart¹ jednostkê, zdoln¹ do podjêcia jakiejœ zbiorowej pracy, po¿ytecznej dla spo³ecznoœci. To mia³ na myœli Baden-Powell, polecaj¹c specjalizacjê zastêpów. Zastêp powinien byæ zespo³em samarytañskim, umieæ budowaæ mosty, tworzyæ kó³ko kolarskie albo przyrodnicze lub byæ gromad¹ mistrzów do wszystkiego czy kucharzy.
Zastêp mo¿e tak¿e tworzyæ orkiestrê jazz-bandow¹, grupê weso³ków i magików lub indiañski zespó³ taneczny. Gdy ka¿dy zastêp postara siê posi¹œæ tego rodzaju umiejêtnoœæ, dru¿ynowy nie ma k³opotu, urz¹dzaj¹c dla powiêkszenia funduszów dru¿yny przedstawienie lub wieczornicê.
Na radzie zastêpu powinno siê od czasu do czasu zrobiæ „rachunek sumienia” i zdaæ sobie sprawê, czego mo¿e zbiorowo dokonaæ. I w tej w³aœnie dziedzinie bajecznym bodŸcem dla rozwoju zastêpu okaza³y siê wzajemne odwiedziny zastêpów.
Wygl¹da to tak: Pewnego wieczora zastêp „Krokodyli” dziesi¹tej dru¿yny z Timbuktu odwiedza œwietlicê I dru¿yny w Kassambra. Jest to doœæ daleka podró¿, ale na miejscu oczekuje ich gor¹ce przyjêcie i proœba o jakiœ popis. Program otwiera tedy „taniec krokodyli”. Gospodarze daj¹ nastêpnie pokaz sygnalizacji i pionierki. Krokodyle rewan¿uj¹ siê, demonstruj¹c sw¹ sprawnoœæ w palcatach. Na zakoñczenie programu ucz¹ siê paru pysznych gier, w jakich celuje I Kasambarska. Po kanapkach i lemoniadzie „Krokodyle” p³yn¹ do domu. 
Na drugi tydzieñ zastêp „Antylop” z Kassambry rewizytuje dru¿ynê Timbuktu. Wyst¹pi¹ oni znów z popisem w wi¹zaniu wêz³ów i æwiczeniach gimnastycznych. Gospodarze poka¿¹ potem, jak siê robi mundur dla skauta na Saharze. A ¿e to d³ugo nie potrwa, racz¹ goœci skromn¹ wieczerz¹ w³asnej produkcji i wspólnie œpiewaj¹ przed udaniem siê w domowe pielesze.
Korzyœæ z wzajemnych odwiedzin zastêpów jest podwójna. Po pierwsze przyczyniaj¹ siê one wybitnie do wytworzenia w³asnego oblicza zastêpów, po drugie powiêkszaj¹ zasób wiedzy i rozszerzaj¹ horyzont dru¿yn praktykuj¹cych ten zwyczaj.

W obozach skautowych nie rozbija siê namiotów rzêdami, jak w obozach wojskowych, lecz umieszcza siê je pojedynczo, rozstawione wielkim pierœcieniem wokó³ namiotu dru¿ynowego, jeden od drugiego o 50 do 100 lub wiêcej kroków. Dziêki temu zastêpy tworz¹ odrêbne jednostki.
Ka¿dy zastêp ma zwykle namiot do w³asnego u¿ytku, oddalony od innych, ale w odleg³oœci g³osu do namiotu dru¿ynowego.
Zastêpowy mo¿e mieæ w³asny namiot lub sza³as rozbity osobno, jednak tu¿ przy namiocie zastêpu.
W ci¹gu ca³ego roku harców nie ma lepszej i bardziej odpowiedniej sposobnoœci do uwypuklenia wartoœci zastêpu jako zwartej jednostki, jak w³aœnie na obozie. 
Zastêpowy jest tu w ca³ej pe³ni odpowiedzialny za porz¹dek i karnoœæ w swoim zastêpie i zwykle zastêp utrzymuj¹cy swój teren w najlepszym porz¹dku otrzymuje przy koñcu obozu w tej czy innej formie jakieœ uznanie. Gdy powierzymy zastêpowi prowadzenie gospodarstwa i kuchni na w³asn¹ odpowiedzialnoœæ, osi¹gniemy doskona³e wyniki18. Jest to niewykonalne w obozach dru¿yn, na zlotach i Jamboree, ale dobrze siê udaje, gdy rusza na obóz dru¿yna maj¹ca dobrze wybrane miejsce obozowania. W takich wypadkach oszczêdza k³opotu z zabieraniem ciê¿kiego baga¿u kot³ów.
Ilekroæ gwizdek lub tr¹bka dru¿yny wzywa do obiadu, na zbiórkê lub jakiœ raport, zastêpowy robi zbiórkê przed namiotem zastêpu, a nastêpnie maszeruje z zastêpem do œwietlicy, o ile jest, albo prowadzi zastêp do dru¿ynowego, do „ko³a rady”. (W zwyk³ych obozach nale¿a³oby poleciæ zamiast tr¹bki rogi myœliwskie. S¹ one bardziej puszczañskie, a mniej ha³aœliwe, obliczone na niedokuczanie s¹siadom)19. Krêgu Rady mo¿na stale u¿ywaæ w codziennym ¿yciu obozowym jako miejsca zbiórek.
O ile zastêpy nie gotuj¹ na w³asn¹ rêkê, gotowaæ powinien codziennie inny zastêp. Drugi zastêp obejmuje wtedy s³u¿bê podawania do sto³u, trzeci stara siê o czystoœæ i porz¹dek w obozie. W rezultacie ca³a praca obozowa przypada po kolei na wszystkie zastêpy, które wskutek tego zdobywaj¹ w ci¹gu tygodnia maksimum doœwiadczenia w ró¿nych dzia³ach. O ile dru¿yny s¹ odpowiednio przeszkolone albo maj¹ gdzieœ w s¹siedztwie wspólne, sta³e miejsce obozowania, dru¿ynowy mo¿e pozwoliæ zastêpowym na urz¹dzanie w³asnych obozów weekendowych20. Daj¹ one du¿o korzyœci, ale musimy je traktowaæ jako szczególny przywilej, udzielany tylko takim zastêpowym, na którym mo¿na w zupe³noœci polegaæ.

Ka¿dy, kto ma nieco doœwiadczenia w prowadzeniu pracy instruktorskiej, da przyjacielowi zabieraj¹cemu siê do za³o¿enia dru¿yny tylko jedn¹, bardzo króciutk¹ radê: „Zacznij od ma³ego”. 
Nie umiemy sobie wyobraziæ pocz¹tku ze zbyt ma³¹ iloœci¹ ch³opców, przeciwnie, zwykle zaczyna siê gromad¹ o wiele za du¿¹. 
W poprzednich rozdzia³ach wyjaœniliœmy, ¿e uwa¿amy za konieczny warunek powodzenia w pracy z zastêpami, by zastêpowi i podzastêpowi dysponowali wiêkszym zasobem pomys³ów i wiedzy, ni¿ ich przyszli podkomendni. Zasadê systemu zastêpowego musimy zastosowaæ od samego pocz¹tku.
WyobraŸmy sobie, ¿e przysz³y dru¿ynowy zwo³a³ zebranie ch³opców, opieraj¹c siê o koœció³, szko³ê niedzieln¹, klub lub po prostu zebra³ ch³opców swojej miejscowoœci. Powinien postaraæ siê o kogoœ, co jasno wyt³umaczy ch³opcom, co to jest skauting. Do tego celu mo¿e zaprosiæ kogoœ z komendy chor¹gwi albo jakiegoœ dru¿ynowego z s¹siedztwa, który ma wiêcej doœwiadczenia. Przysz³y dru¿ynowy przemówi te¿ osobiœcie do ch³opców. Powie ch³opcom, ¿e chce za trzy lub cztery miesi¹ce za³o¿yæ dru¿ynê, a tymczasem dzisiaj spisze nazwiska tych wszystkich, którzy maj¹ ochotê zapisaæ siê do dru¿yny. 
Z tych wybierze dziesiêciu lub dwunastu najbardziej zapalonych i z nimi zacznie od razu pracê. Po dwóch tygodniach zatrzyma tylko oœmiu. Ci z³o¿¹ próbê m³odzika i Przyrzeczenie. Mo¿na im potem pozwoliæ na noszenie munduru. 
Dalszy ci¹g bêdzie przygotowywa³ ich do próby na wywiadowcê w ci¹gu paru nastêpnych miesiêcy. Czas potrzebny do przygotowania ch³opców do tej próby zale¿y od wieku ch³opców, od ich wykszta³cenia i okolicznoœci. Gdy poœwiêca siê ch³opcom doœæ trudu, mo¿na skoñczyæ tê czêœæ pracy w ci¹gu czterech do szeœciu miesiêcy. 
Po zdobyciu przez ch³opców II stopnia, dru¿ynowy mianuje zastêpowych i podzastêpowych. O ile wszyscy siê nadaj¹, bêdzie mia³ czterech zastêpowych i czterech podzastêpowych, je¿eli nie, to tylko po trzech, a pozosta³ym ch³opcom powierzy ró¿ne funkcje. Teraz przyjdzie pora na porozumienie siê z ch³opcami spisanymi kiedyœ. Mo¿na te¿ urz¹dziæ nowe zebranie i ostatecznie utworzyæ zastêpy i zorganizowaæ dru¿ynê. Gdy dru¿ynowy ma trzech zastêpowych i podzastêpowych, przyjmie piêtnastu ch³opców i bêdzie mia³ trzy zastêpy po siedmiu. Jest to bardzo dogodna liczba na pierwszy rok, choæ czasem, zw³aszcza w miastach, trudno bywa obroniæ siê przed nap³ywem znacznie wiêkszej iloœci.
Nie ³udŸmy siê. Zapa³ ch³opców obecnych na pierwszym zebraniu przez cztery miesi¹ce czekania znacznie os³abnie. Mo¿na go jednak w razie potrzeby szybko obudziæ na nowo. Nadto okazuje siê, ¿e ch³opiec, który czeka³ trzy lub cztery miesi¹ce i nadal chce byæ skautem, jest doskona³ym materia³em do stworzenia mocnej dru¿yny o dobrej tradycji.
Najczêœciej przysz³y dru¿ynowy ulegnie raczej argumentom przemawiaj¹cym przeciw ograniczeniu liczby ch³opców na pocz¹tku. W takich wypadkach mo¿na powtórzyæ tê sam¹ radê: „Zacznij od ma³ego” i od samego pocz¹tku k³aœæ nacisk na to, by dru¿ynowy myœla³ o specjalnych u³atwieniach dla zastêpowych i podzastêpowych. W ka¿dym razie nie mo¿na mianowaæ zastêpowych przed z³o¿eniem przez nich próby na III stopieñ. Niekiedy mianowanie trzeba od³o¿yæ a¿ do czasu zdobycia II stopnia. To tyczy siê, prawdopodobnie, g³ównie dru¿yn wiejskich.
Przed mianowaniem zastêpowym dru¿ynowy musi ch³opcu dok³adnie wyt³umaczyæ, jak¹ odpowiedzialnoœæ bierze on na siebie tak wobec ca³ego ruchu skautowego, jak i wobec dru¿yny. Je¿eli ch³opiec nie zaczyna pracy z zapa³em, to mianowanie jest grub¹ pomy³k¹.
Kwintesencja przedstawionej metody zak³adania dru¿yny polega na tym, ¿e zastêpowym musi siê zawsze daæ mo¿noœæ znacznego wyprzedzenia innych ch³opców zarówno w znajomoœci harców, jak i w doœwiadczeniu polowym.
Niech mi bêdzie wolno zakoñczyæ ksi¹¿eczkê s³owami, od których zacz¹³em, s³owami Baden-Powella w pierwszym wydaniu „Scouting for Boys”: Chcia³bym zawsze jak najgorêcej zaleciæ system zastêpowy, to znaczy prowadzenie pracy w ma³ych, na sta³e zorganizowanych gromadkach ch³opców, z których ka¿da pozostawa³aby pod odpowiedzialn¹ komend¹ ch³opca-przywódcy.