Masoni w dawnej Łomży i w pamiątkach muzealnych
Do zbiorów Muzeum Północno-Mazowieckiego trafiły wyjątkowe pamiątki związane z łomżyńską masonerią: order Loży Wschodzącego Słońca z szarfą, śpiewnik z 1816 roku oraz haftowany woreczek z monogramem loży. Unikalne eksponaty przypominają mało znany rozdział historii Łomży, w której już od 1811 roku działała loża wolnomularska skupiająca urzędników, ziemian, duchownych, wojskowych i przedstawicieli miejscowej elity.
Masońskie pamiątki
W ostatnim czasie zbiory Muzeum Północno-Mazowieckiego powiększyły się o zupełnie unikalne i wyjątkowe eksponaty. Jest to zestaw pamiątek związanych z łomżyńską masonerią. Pozyskane zostały one dzięki współpracy Sławomira Zgrzywy, Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Łomżyńskiej, państwa Bogumiły i Janusza Cholewickich właścicieli firmy „NEGRESKO” oraz Muzeum. Składają się na nie: Order Loży Wschodzącego Słońca z szarfą, Śpiewnik "Pieśni z różnych autorów zebrane Loży Symboliczney Wschodzącego Słońca na Wschodzie Łomży" z 1816 roku oraz haftowany płócienny woreczek z monogramem loży, prawdopodobnie na order. Słońce występujące w nazwie loży i kształcie orderu symbolizowało wiedzę, prawdę, oświecenie i światło prowadzące masonów. Order zawiera także nazwę loży: Świętego Jana (Chrzciciela) Wschodzącego Słońca oraz popularne elementy symboliki wolnomularskiej. Służył prawdopodobnie podczas ceremonii, a przechowywano go pewnie w woreczku z wyszytym monogramem patrona loży w tym samym kolorze co szarfa orderu. Interesujący i dobrze zachowany jest śpiewnik. Liczy 88 stron i zawiera 54 pieśni. Śpiewanie podczas posiedzeń w loży miało wzmacniać braterstwo. Chociaż w śpiewniku nie podano kto go wydrukował to prawdopodobnie zrobił to Antoni Lentecki, który prowadził w tych latach jedyną drukarnię w mieście i sam był masonem. Akurat tak się składa, że zarazem drukarnia jak i loża powstały w 1811 roku. Z jego drukarni wyszło sprawozdanie masońskie loży łomżyńskiej z 1818 roku, ale też wcześniej np. wiele numerów „Dziennika Departamentowego Łomżyńskiego”. Lentecki drukował na papierze czerpanym pozyskiwanym z papierni w Dzierzbi (między Stawiskami a Kolnem), a znak wodny tej papierni występuje na kartach śpiewnika.
Powstanie loży w Łomży
W Łomży loża wolnomularska założona została w 1811 roku jako podporządkowana Loży Prowincjonalnej Księstwa Warszawskiego w Płocku. Po roku funkcjonowania miała 18 członków, a po kilku latach, tj. w 1818 roku już ponad 80. Należy zaznaczyć jednak, że do loży łomżyńskiej należeli nie tylko mieszkańcy naszego miasta ale również innych miast Królestwa Polskiego jak Warszawa, Płock, Siedlce, Kalwaria, Suwałki, Augustów. Zdarzali się też członkowie z sąsiednich Prus Wschodnich, np. z Johannisburga (Pisza). Władysław Świderski w swojej pracy „Łomża” pisał o masońskim wątku w kontekście Waleriana Łukasińskiego, który mieszkał w Łomży w okresie Księstwa Warszawskiego służąc jako podoficer w tutejszym 13 pułku. Tenże Łukasiński zaprzyjaźnił się wtedy z Kazimierzem Machnickim Sędzią Trybunału w Łomży i Jakubem Szrederem adwokatem w Trybunale. Później w 1818 roku założyli oni organizację Wolnomularstwo Narodowe, rozwiązaną już po roku. Przedwojenny prezydent pisał też: „do loży […] należeli wybitni obywatele miejscowego społeczeństwa, jak profesorowie 6 klasowej szkoły wojewódzkiej […], właściciele ziemscy, Kisielniccy, proboszcz zambrowski, a następnie arcybiskup warszawski ks. Stanisław-Henryk Choromański i inni”. Dodał także, że loża miała mieć siedzibę w domu, który wówczas był opuszczony i zaniedbany, a który w 1834 roku po remoncie stał się własnością parafii, w czasach Świderskiego zajmowanym przez proboszcza. Z kolei Donata Godlewska i Czesław Brodzicki w pracy „Łomża 1794-1866” podają informację, że siedziba loży znajdowała się w domu, który należał do kościoła parafialnego, powołując się w przypisie na akta z Archiwum masońskiego z AGAD-u.
Kto był wolnomularzem?
W swojej pracy regionalistka zamieściła także wykaz członków w roku 1818. Wśród wymienionych jako zamieszkałych w Łomży znajdują się m.in. Jan Hausbrandt, Kontroler Sądowy Województwa Augustowskiego, funkcja w loży - Podskarbi Założyciel oraz I Dozorca Założyciel; Jan Trzeszczkowski, Sędzia Trybunału Województwa Augustowskiego, w loży – II Dozorca; Antoni Lentecki, Typograf (drukarz, właściciel drukarni), w loży – Mistrz Obrzędu; Filomon Arciszewski, Archiwista Trybunału Województwa Augustowskiego, w loży – Zastępca sekretarza; Franciszek Truskolaski, były Dyrektor Poczty, w loży – Założyciel. Związanych z łomżyńską lożą ale z odnotowanym w aktach innym miejscem zamieszkania warto wymienić Ignacego Kisielnickiego, Radcę byłej Prefektury Departamentu Łomżyńskiego, w loży Mistrza Obrzędów; Jana Lasockiego, Prefekta byłego Departamentu Łomżyńskiego, w loży Założyciela byłego Mistrza Katedry; Rajmunda Rembielińskiego, Prezesa Komisji Województwa Mazowieckiego, w loży – Wielki II Dozorca Wielkiego Wschodu Polskiego. Natomiast w pracy jezuity księdza Stanisława Załęskiego wydanej w 1908 roku pt. „O Masonii w Polsce od roku 1738 do 1822 na źródłach wyłącznie masońskich” znajduje się lista członków z roku 1820. Liczy ona łącznie 126 nazwisk: Członków Urzędników, Członków Czynnych, Członków Honorowych, Uwolnionych oraz Zawieszonych. Sporo nazwisk się powtarza względem roku 1818, przy niektórych zmienia się funkcja w loży. Trzeba jednak dodać, że Łomżyniacy w tej liczbie to 20-30 osób, a Łomża w 1808 roku liczyła 1516 mieszkańców.
Warto też wspomnieć o osobie Walentego Wilkoszewskiego. Był on warszawskim masonem loży łomżyńskiej i zarazem pierwszym kronikarzem polskiej masonerii. Pełnił w niej funkcję Reprezentanta Prowincji Wielkiego Wschodu Narodowego i członka Najwyższej Kapituły Warszawskiej. W latach 1818-1820 sprawował urząd Wielkiego Archiwisty Wielkiego Wschodu Narodowego. Sporządził rękopiśmienne dzieło opisujące historię masonerii polskiej. Wydane zostało ono dopiero w 1968 roku jako „Rys historyczno-chronologiczny Towarzystwa Wolnego Mularstwa w Polsce ” z lat 1729-1822. Odnośnie Łomży zawarta jest w nim informacja, że 24 czerwca 1811 roku pod przewodnictwem Jana Lasockiego prefekta Departamentu Łomżyńskiego powstała łomżyńska loża masońska pod nazwą „Wschodząca Jutrzenka”. Ludwik Hass w artykule „Wolnomularze i loże wolnomularskie Płocka (1803-1821)” podaje, że w 1811 roku lożę łomżyńską założyło 5 członków i że w 1816 roku zmieniła ona nazwę na „Wschodzące Słońce”. Informacja o zmianie nazwy jest też w opracowaniu Wilkoszewskiego.
Koniec łomżyńskiej loży ?
Wątki łomżyńskie pojawiają się też w wielkiej syntezie Hassa pt. „Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej w XVIII i XIX wieku” z 1982 roku. Jest to jednak dosłownie kilka informacji, które za autorem przywołuje Donata Godlewska pisząc, że Loża Prowincjonalna w Płocku (w której składzie obediencji znajdowała się loża łomżyńska) do 1815 roku podlegała pod berlińską lożę „Trzech Globów” stając się następnie częścią Wielkiego Wschodu Narodowego Polskiego z siedzibą w Warszawie. W tekście innego autora Stanisława Małachowskiego pt. „Dzieje Wolnomularstwa w Płocku” z 1957 roku jest niewielki akapit poświęcony loży łomżyńskiej zawierający m.in. uwagę, że wśród członków byli przede wszystkim obywatele ziemscy, urzędnicy, wojskowi i ludzie różnych zawodów. Z kolei o końcu tego okresu działalności lóż pisze on tak: „Silnie rozbudowany gmach wolnomularstwa płockiego (też łomżyńskiego i pozostałego w KP - AS) zburzył jednak ukaz cesarza Aleksandra I, ogłoszony w Królestwie Polskim […] w 1821 roku. Utworzona została w Warszawie rządowa komisja do likwidacji lóż. Przedmioty obrzędowe podlegały zniszczeniu”. W innym miejscu dodał: „Ponieważ tworzyli stowarzyszenie tajne, może naumyślnie nie pozostawili po sobie śladów […] niszcząc materiały po kasacie […]”. Wedle Józefa Sebastiana Pelczara, biskupa przemyskiego, autora pracy „Masoneria” z 1914 roku, podczas kasacji lóż w Królestwie miało ich być 32, liczących około 4000 osób.
Adam Sokołowski, Kustosz w Dziale Historii Muzeum Północno-Mazowieckiego
Pełna wersja artykułu ukaże się w najnowszym czerwcowym numerze kwartalnika „Wiadomości Łomżyńskie” wydawanym przez TPZŁ. Czasopismo będzie do kupienia w siedzibie TPZŁ przy ul. Sienkiewicza 8 oraz w „Salonie Prasowym u Darka” przy Al. Legionów 3.
