Za 80 lat klimat Łomży może przypominać dzisiejszą Bułgarię, a to oznacza zmiany
Łomża i ziemia łomżyńska mogą za kilkadziesiąt lat wejść w klimat, który dziś kojarzymy raczej z południem Europy niż z doliną Narwi. Według wskazania aplikacji Future Urban Climates, stworzonej przez FitzLab, przyszły klimat Łomży może przypominać obecny klimat okolic Bratya Daskalovi w bułgarskim obwodzie Stara Zagora.
Rok 2026 rozpoczął się deficytem opadów, który z miesiąca na miesiąc tylko się pogłębia. Niezależnie od osobistych przekonań, coraz częstsze niedobory wody wskazują na zmianę klimatu. W University of Maryland Center for Environmental Science przygotowano aplikację FitzLab, która nie przewiduje „pogody na przyszłość”, ale szuka tzw. analogów klimatycznych, tzn. miejsc, których dzisiejszy klimat jest najbardziej podobny do prognozowanego klimatu wybranego miasta pod koniec wieku. Autorzy narzędzia zaznaczają, że wyniki zależą od scenariusza emisji i modeli klimatycznych i a dopasowania nie są idealne. Mimo to wynik działa na wyobraźnię. Dla Łomży analogię widzi w oddalonym o około 1200 km w linii prostej rejonie Bratya Daskalovi koło Starej Zagory w Bułgarii. To oznacza, że w perspektywie 80 lat nasz region może być wyraźnie cieplejszy, suchszy z bardziej wymagającym okresem letnim. Czy czerwony Merlot zamiast „białej ropy” napędzi lokalną gospodarkę?
Bułgarski punkt odniesienia: gorące lato, łagodniejsza zima, roślinność bardziej sucholubna
Stara Zagora leży w południowej części Bułgarii, w rejonie przejściowym między klimatem kontynentalnym a wpływami śródziemnomorskimi. Dane klimatyczne dla Starej Zagory pokazują letnie maksima w lipcu i sierpniu około 32°C oraz znacznie suchszy koniec lata — w sierpniu średnia suma opadu wynosi tam około 24 mm.
To krajobraz, w którym uprawy, sady, winnice, pola i roślinność ciepłolubna są dużo bardziej naturalnym elementem niż w północno-wschodniej Polsce. W skali całej Bułgarii dominują układy leśno-stepowe, a kraj leży w strefie przejściowej między klimatem umiarkowanie kontynentalnym a śródziemnomorskim. Międzynarodowa Komisja Ochrony Dunaju opisuje Bułgarię jako kraj o przewadze roślinności leśno-stepowej, z lasami w większości liściastymi.
Przesunięcie warunków życia roślin wiązałoby się ze wzrostem znaczenia gatunków odpornych na suszę, dłuższy sezon wegetacyjny, większy stres dla świerka, części borów sosnowych, mokradeł i łąk zależnych od regularnych wylewów Narwi.
Paradoks klimatyczny: więcej opadów, ale większy deficyt wody
W potocznym myśleniu susza oznacza po prostu brak deszczu, a to w zmieniającym się klimacie nie musi być prawdą. Roczna suma opadów może nawet rosnąć, a mimo to region może cierpieć na deficyt wody. Dzieje się tak, gdy opady są gwałtowne, krótkie i szybko spływają do kanalizacji, rowów i rzek, zamiast wsiąkać w glebę.
Dla Łomży prognozy do 2050 roku wskazują wzrost rocznej sumy opadów oraz wzrost liczby dni z opadami intensywnymi, ale jednocześnie Miejski Plani Adaptacji do Zmian Klimatu ostrzega, że wzrost liczby dni upalnych i susze mogą niekorzystnie wpłynąć nawet na system zaopatrzenia w wodę.
To najważniejszy sygnał dla całego regionu: przyszłością nie jest tylko walka z podtopieniami po ulewach. Przyszłością jest zatrzymywanie każdej możliwej ilości wody — w glebie, w lasach, w dolinach rzecznych, w oczkach, mokradłach, zadrzewieniach śródpolnych, ogrodach deszczowych i małej retencji.
Jak może zmienić się roślinność w regionie?
Dzisiejsze lasy północno-wschodniej Polski są mocno związane z sosną, świerkiem, brzozą, dębem, olszą, grabem i lasami wilgotnymi. Nadleśnictwo Łomża wskazuje, że w regionie licznie występują bory sosnowe, a sosna zwyczajna jest podstawowym gatunkiem lasotwórczym; ważny jest też świerk, grądy z dębem, grabem, brzozą i lipą oraz olsy i łęgi olszowe w sąsiedztwie rzek i terenów wilgotnych.
W cieplejszym i bardziej suchym klimacie największy problem będą miały lasy jednowiekowe, jednogatunkowe i rosnące na słabych, piaszczystych glebach. Sosna nie zniknie z regionu z dnia na dzień, ale może być częściej osłabiana przez suszę, jemiołę, szkodniki i pożary. Jaki los czeka świerk, który lubi chłodniejsze i wilgotniejsze warunki.
Opracowania wskazują, że w najbardziej prawdopodobnym scenariuszu czeka nas stopniowa selekcja gatunków, gdzie część roślin lubiących chłód, wilgoć i długą zimę będzie ustępować. Więcej szans zyskają gatunki ciepłolubne, sucholubne, dobrze znoszące okresowe przesuszenie gleby. W miastach i wsiach większe znaczenie będą miały drzewa odporne na suszę. W Miejskim Planie Adaptacji do zmian klimatu wskazano, że susza może prowadzić do zamierania roślinności, rozwoju chorób i wzrostu zagrożenia pożarowego.
Ten wniosek dotyczy nie tylko miasta, ale całego regionu. Roślinność wokół Łomży będzie coraz bardziej zależna od jakości gospodarki wodnej. Suche lata mogą ograniczać plony traw, osłabiać pastwiska i podnosić koszty pasz, co może odbić się negatywnie na gospodarce mlecznego regionu.
Osuszanie, pogłębianie rowów, prostowanie odpływów i zabudowa terenów retencyjnych będą pogłębiać problem. Stąd odtwarzanie mokradeł, małych zbiorników, zadrzewień śródpolnych i naturalnych terenów zalewowych może być jedną z najtańszych form adaptacji. W literaturze nie brak głosów, aby zmienić myślenie o zieleni w miastach i wsiach. Drzewa przy drogach, w parkach, cmentarzach, aleje, zadrzewienia śródpolne i ogrody nie są dekoracją. W cieplejszym klimacie będą obniżać temperaturę, zatrzymywać wodę i ograniczać erozję gleby.
Wiele wskazuje na to, że najważniejszą walutą przyszłości będzie woda, a to już dziś powinno ustawiać nasze codzienne indywidualne i zbiorowe gospodarowanie tym zasobem.
