Księgi pamięci gmin żydowskich odczytane w Łomży - ::4lomza.pl:: Regionalny Portal

Prelekcja zgromadziła w sali Łomżyńskiego Towarzystwa Naukowego przy ulicy Długiej 13 około 10 osób, z których każda w różny sposób i w różnym stopniu poświęciła część talentów i czasu, aby ocalić pamięć o Żydach przedwojennych i okresu II wojny światowej - do ponurego wymordowania  ich z getta, gdzie Niemcy uwięzili przymusowo i w nieludzkich warunkach wyznawców Boga Tory.

- Zaangażowanie, pasja i wytrwałość dr Małgorzaty Frąckiewicz z Zespołem dały efekty: rozległe, wnikliwe, wielopłaszczyznowe badania o przeszłości Żydów, rozsławiające Łomżę i przekazujące lokalną wiedzę historyczną ludziom w całej Polsce i poza granicami kraju – witała intelektualistów dr Maria Bauchrowicz – Tocka, wiceprezes Oddziału TKJ, którym kieruje prof. Henryka Sędziak.

Niebotyczne dzieło życia Joma - Tow Lewińskiego

Dr Małgorzata Frąckiewicz przypomniała Zebranym, że to właśnie lokalne historie miejscowości - wydarzenia, losy ludzi, instytucji, organizacji  i miejsc - składają się na historię narodową Polski. W 1958 r. bibliotekarka Helena Czernek korespondowała ws. edycji księgi pamięci żydowskiej gminy Łomża w Izraelu, co jest niebotycznym dziełem życia Yoma - Tow Lewińskiego, mieszkającego w Łomży od 1910 do 1920. Przetłumaczyć i wydać księgę pamięci chcieli także: Wiktor Grochowski, Czesław Rybicki i Sławomir Zgrzywa, ale udało się to dopiero w 2019 r. Na przełomie XIX i XX w. Żydzi stanowili blisko połowę mieszkańców Łomży, zaś do 1939 r. około 30 - 40 % populacji. Jak nieraz pisaliśmy w Portalu 4lomza.pl, istniała żydowska dzielnica nad Narwią, której reliktem jest ulica Żydowska, wiodąca do bulwaru, zaś bogaci kupcy mieli kamienice i sklepy w centrum miasta.

Okupacja Łomży przez Niemców od czerwca 1941 r. spowodowała, że Żydzi ginęli w utworzonym w sierpniu getcie, zlikwidowanym 1. i 2. listopada 1942. Rozstrzeliwano Żydów, m.in., w lasach k. Giełczyna. Na początku1943 byli wywiezieni do obozu zagłady Auschwitz-Birkenau i zagazowani. Ci, którzy cudem ocaleli z Zagłady, wspominają rodzinne miasto w tej księdze pamięci, stworzonej z pomysłu i trudu jednego człowieka Yoma - Tow Lewińskiego, który wydał ją w 1952 r. w Izraelu. Jak poinformowała dr Małgorzata Frąckiewicz, łomżyńska księga jest jedną z najobszerniejszych, z jakimi dotąd się zetknęła – oryginalne wydanie liczy ponad 400 stron, a polska wersja – ponad 500.

„O ludności żydowskiej nie było skąd wziąć informacji”

Wydane zostały, także staraniem ŁTN w Łomży, inne księgi pamięci gmin żydowskich: Szczuczyn, Wysokie Mazowieckie, Sokoły, Ostrów Mazowiecka, Tykocin, Siedlce. Przygotowywane są księgi pamięci: Kolna i Czyżewa - poddane dotłumaczaniu, w tekstach jidisz są fragmenty po hebrajsku; Grajewa - przekazana do druku; Goworowa i stołecznej Pragi – w trakcie tłumaczenia; Supraśla – prawie przetłumaczona. Historia, kultura, sztuka, nauka, oświata, sport i dziedziny życia Żydów z tych miejscowości i sąsiednich stanowią wierny obraz źródłowy życia tamtych stron przed II wojną. Wymienione miejscowości w większości nie miałyby szansy na monografię, której się doczekały – paradoksalnie – jako spisanej przez ocalałych żydowskich Sąsiadów. Ponad 10 lat temu prof. Adam Czesław Dobroński („Łomża w latach 1866 - 1918”) ubolewał, że „o ludności żydowskiej nie było skąd wziąć informacji. Pisanie o mieście bez uwzględnienia 1 / 3 ludności nie było zbyt poprawne”.

W księgach pamięci, także żydowskiej gminy Łomża – jak uświadamia dr Małgorzata Frąckiewicz – znajdujemy liczne biogramy i biografie znanych osobistości i rodów, jak np. Herzog i Rubinstein.  

„Nie każdy może przyznać się do swojej tożsamości”

Komitet redakcyjny cyklu wydawnictwa pinkasów po polsku ewoluował, zmieniając się w czasie. Należeli doń, np., historycy: Danuta Bzura z Archiwum i Sławomir Zgrzywa z Delegatury WUOZ. Z pierwszego składu Komitetu, który doprowadził do wydania pierwszego pinkasa „Księga pamięci gminy żydowskiej w Łomży” w 2019 r., do dzisiaj pozostały: dr Małgorzata Frąckiewicz, redaktor naukowy i koordynator wydawniczy, oraz Ewa Wroczyńska, tłumacz z języka hebrajskiego. Nadal działają w Komitecie pinkasów: dr Mirosław Reczko – redaktor naukowy i tłumacz z angielskiego, Aleksandra Król, Anna Szyba, Anna Styczyńska, Witold Wrzosiński. Dzięki tytanicznym wysiłkom dr Małgorzaty Frąckiewicz i Zespołu są opracowywane ślady autentycznej obecności mieszkańców, skazanych na Zagładę, m.in., z Suwałk. - Dobrze jest poznać tematykę, która jest trudna – wyjaśnia swoją misję Językoznawczyni. - Łomża to przedproże historii, która miała niejedno ludzkie oblicze. Ubolewam, że w XXI wieku, w 2026 r., nie każdy mieszkaniec Łomży i Polski może przyznać się do swojej tożsamości. Tymczasem krajobraz życia społecznego i kulturalnego współtworzyli Żydzi. Pamięć pokoleń spisana została w pinkasach, z których jako pokolenie współczesne czerpiemy siłę. Łomżę i miejscowości Ziemi Łomżyńskiej odwiedzają potomkowie Żydów, a my ich spotykamy i oprowadzamy po miejscach, jakie opisali ich przodkowie, którzy tutaj rodzili się, kochali i umierali. 

Mirosław R. Derewońko

tel. red.  696 145 146