44 lat temu Polska obudziła się w stanie wojennym
13 grudnia 1981 roku na terenie całej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wprowadzono stan wojenny. Formalną decyzję podjęła Rada Państwa, jednak faktyczny rozkaz rozpoczęcia działań zapadł dzień wcześniej – 12 grudnia około godziny 16. Pierwsze operacje Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Ministerstwa Obrony Narodowej rozpoczęły się jeszcze tej samej nocy, o godz. 23.30.
Przygotowania od 1980 roku
Przygotowania do stanu wojennego trwały znacznie dłużej, niż oficjalnie przyznawano. Już w sierpniu 1980 r., w czasie strajków i narodzin „Solidarności”, Komitet Obrony Kraju polecił szefowi Sztabu Generalnego WP gen. Florianowi Siwickiemu rozpoczęcie prac nad wariantami wprowadzenia stanu wojennego.
Istotną rolę odegrał także specjalny sztab MSW „Lato ’80”, powołany 16 sierpnia 1980 r. Jego zadaniem była koordynacja działań wszystkich służb resortu spraw wewnętrznych pod hasłem „zapewnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego”. W praktyce był to jeden z kluczowych elementów przygotowań do siłowego rozwiązania konfliktu z opozycją.
Jaruzelski i WRON
Rzeczywistym autorem stanu wojennego był gen. Wojciech Jaruzelski – wówczas I sekretarz KC PZPR, premier i minister obrony narodowej. 13 grudnia objął on także funkcję przewodniczącego Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego (WRON), która według propagandy miała być „administratorem” stanu wojennego. W rzeczywistości kluczowe decyzje zapadały w wąskim, nieformalnym gronie skupionym wokół Jaruzelskiego.
Ofiary i pacyfikacje
Stan wojenny zapisał się w historii Polski tragicznymi wydarzeniami. Jego symbolem stała się pacyfikacja kopalni „Wujek” w Katowicach 16 grudnia 1981 r., podczas której zginęło dziewięciu górników. Brutalne akcje milicji i wojska przeprowadzono także m.in. w Hucie im. Lenina w Krakowie, Stoczni Gdańskiej i Szczecińskiej, Hucie Warszawa, Ursusie, Świdniku oraz w kopalniach „Manifest Lipcowy”, „Borynia” i „Staszic”.
W całym kraju internowano około 10 tysięcy osób – działaczy „Solidarności”, opozycji demokratycznej, intelektualistów i ludzi kultury.
Stan wojenny w regionie łomżyńskim
W ówczesnym województwie łomżyńskim akcją internowania kierował płk Jerzy Panasewicz. Pierwszej nocy zatrzymano 26 osób, m.in. Bronisława Chełmińskiego z Grajewa oraz trzech pracowników łomżyńskiego PKS. W kolejnych dniach internowano m.in. Wojciecha Kurelskiego z „Solidarności” przy ŁZPB „Narew”.
Stan wojenny przynosił także lokalne absurdy. W marcu 1982 r. w gminie Klukowo wprowadzono reglamentację sprzedaży chleba: rolnicy wywiązujący się z obowiązkowych dostaw zboża mogli kupować pieczywo bez ograniczeń, natomiast pozostałym mieszkańcom przysługiwał jeden bochenek dziennie na rodzinę – niezależnie od jej liczby.
Represje i opór
Represje dotykały również pracowników zakładów pracy i młodych ludzi powoływanych do wojska. W jednostce wojskowej w Czerwonym Borze, do której trafiali m.in. byli działacze „Solidarności”, czterech żołnierzy zostało postawionych przed sądem wojskowym za odmowę spożycia posiłku 10 listopada 1982 r. Był to akt solidarności z ogólnopolską akcją protestacyjną podziemnych struktur związku. Sprawa pokazuje skalę represji oraz instrumentalne wykorzystywanie prawa w czasie stanu wojennego.
Pamięć
Stan wojenny został zniesiony formalnie 22 lipca 1983 r., ale jego skutki – społeczne, polityczne i osobiste – odczuwane były przez lata. Dla wielu Polaków był czasem strachu, przemocy i łamania praw obywatelskich, ale także prób zachowania godności, solidarności i sprzeciwu wobec systemu.
