Kościół garnizonowy w budynkach dawnych cerkwi - ::4lomza.pl:: Regionalny Portal

Ceniony historyk Sławomir Zgrzywa z Łomżyńskiego Towarzystwa Naukowego przedstawia dzieje kościoła garnizonowego następująco. W połowie listopada 1918 r., po odzyskaniu Niepodległości i pogrzebie Leona Kaliwody, dawna cerkiew rosyjska z 1877 r. przy placu Sobornym (później - plac Henryka Sienkiewicza, obecnie plac Jana Pawła II) zaczęła nieformalnie spełniać funkcję kościoła garnizonowego... Trzeba pamiętać, że biskup polowy Stanisław Gall (1865 – 1942) był powołany w lutym 1919 r., a Rzeczpospolita musiała bronić Niepodległości w wojnie z Rosją w 1920 r. Dopiero od stycznia 1920 r. do 33. Pułku Piechoty w Łomży byli przydzieleni kapelani: ks. Antoni Ledwos i ks. Wojciech Łęgowski (być może, jeden frontowy, a drugi garnizonowy). W sierpniu 1921 pojawił się kapelan Garnizonu w Łomży Otto Kristen, który pełnił posługę do sierpnia 1926 r. (internetowy słownik kapelanów WP z Ordynariatu Polowego). W 1926 r. została utworzona parafia wojskowa rzymskokatolicka pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Natomiast cerkiew (znaną dzisiaj jako Mały Kościółek) przekazano w 1928 r. do parafii katedralnej św. Michała Archanioła. Kościół garnizonowy zaczął funkcjonować w budynku po byłej cerkwi 13. biełozierskiego pp - po remoncie stał się kościołem na terenie koszar wojskowych 33. Pułku Piechoty przy Szosie Śniadowskiej (dziś Aleja Legionów). Ta cerkiew / kaplica od lat nie istnieje: znajdowała się za budynkiem koszarowym przy ulicy (dzisiejszej) Przykoszarowej. Została rozebrana po wojnie prawdopodobnie około 1948 r.

Co było podczas I wojny w cerkwi (teraz Małym Kościółku)?

Profesor Krzysztof Sychowicz, redaktor monografii Łomży, ma podobną opinię: od 1918 r. trochę nieformalnie i od 1921 formalnie do 1928 r. kościół garnizonowy 33. Pułku Piechoty funkcjonował w budynku po cerkwi, istniejącym przy obecnym Placu Jana Pawła II. W 1928 r. parafia wojskowa została przeniesiona do 1939 r. na teren koszar 33. PP do budynku po cerkwi (wówczas istniejącej).  

Zatem inicjatywa dowództwa 18. Łomżyńskiego Pułku Logistycznego jest zasadnym  nawiązaniem do tradycji XX-lecia międzywojennego. Obydwaj historycy za mało udokumentowaną uważają tezę podaną przez: dr. Jerzego Jastrzębskiego w artykule na profilu Muzeum Północno-Mazowieckiego w cyklu „Łomża. Historie wewnętrzne” (22. 10. 2024) i Henryka Pestkę w monografii o 33. Pułku Piechoty (PTH ŁTN Łomża 2019). Dr Jerzy Jastrzębski napisał: „W 1915 r. sobór został zmieniony przez władze niemieckie na kościół garnizonowy. Na początku czerwca lub lipca 1917 r., kościół ten został kościołem garnizonowym dla stacjonującego w Łomży 4 Pułku Legionów. Taką funkcję pełnił jednak krótko, bo w połowie lipca – w związku z „kryzysem przysięgowym” – legionistów wycofano i internowano w obozach w Beniaminowie i Szczypiornie”. Badacz ten stawia hipotezę o powodach, dla których cerkiew stała się wojskowa: „Można przypuszczać, że takie decyzje były spowodowane również i tym, że był wykorzystywany jako kościół garnizonowy przez legionistów w czasie wojny (pierwszej światowej – od red.). Powołano parafię wojskową pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, prawdopodobnie wtedy rozebrano ikonostas, zamalowano ruskie napisy na przedstawieniach znajdujących się na ścianach, pozostawiając bez zmian same sceny. Skąpe materiały źródłowe nie mówią nic o okolicznościach przejęcia i prosperowania tej świątyni”.  

Zabiegi Kurii o odzyskanie cegieł po kościele z koszar

Odmienną opinię ma też regionalista Wojciech Winko. Jego zdaniem, Niemcy stacjonujący podczas I wojny światowej w Łomży nie mieli żadnego interesu organizować życia religijnego żołnierzom z Legionów, a Wojsko Polskie – zresztą tak jak państwo – nie istniało. - 16. grudnia 1918 r. naczelnik państwa Józef Piłsudski wydał dekret o tym, że cały majątek Kościoła Prawosławnego na terenie ziem polskich został oddany pod zarząd państwa – argumentuje Wojciech Winko. Cerkiew Świętej Trójcy (tzw. Mały Kościółek) przetrwała jako kościół po II wojnie światowej w parafii katedralnej, ale Diecezja nie uzyskała praw do drugiej cerkwi / kaplicy z koszar. Profesor Sychowicz przytacza pismo wikariusza generalnego Kurii  ks. Antoniego Roszkowskiego: w styczniu 1957 r. zwrócił się do dowództwa jednostki wojskowej z prośbą o przekazanie Kurii kościoła garnizonowego (z cerkwi - a od 1928 r. kaplicy w koszarach – red.). Argumentami miało być, że do 1939 r. był używany jako kościół dla wojsk i rodzin wojskowych; po wojnie stał bezużytecznie, ponieważ uległ wypaleniu. W związku z przewidzianą rozbiórką Kuria prosiła o przekazanie obiektu na rzecz parafii łomżyńskiej, z przeznaczeniem na budowę w pobliżu nowego kościoła. Wydział do Spraw Wyznań Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku nie poparł wniosku o przekazanie cegieł z murów.

Mirosław R. Derewońko

tel. red.  696 145 146